جواب پنجم از او آن است كه : الَّا كه خداى خواهد كه شما را با دين ما آرد تا دين ما و شما يكى شود ، پس تلخيص كلام آن باشد كه الَّا كه خداى خواهد كه ما بر يك ملَّت باشيم و آن ملَّت مسلمانى است ، و اگر كلام بر ظاهر خود گيرند همين معنى دارد كه ملَّت ايشان يكى شود .
اگر گويند : اين جواب اقتضاى آن مىكند كه خداى نمىخواهد كه ايشان با ايمان آيند ، گوييم : خداى تعالى از ايشان ايمان و رجوع به ( 1 ) ايمان مىخواهد ، الَّا آن است كه بر سبيل اجبار ( 2 ) ، و شعيب - عليه السّلام - در ( 3 ) خواست كه الَّا كه خداى خواهد كه جبر كند شما را بر ايمان ، و اين جارى مجراى آن باشد كه خداى تعالى گفت : وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لآمَنَ مَنْ فِي الأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً ( 4 ) - الآية .
جواب ششم از اين آن است كه : الَّا كه خداى خواهد كه شما را تمكّنى كند از آن كه بر ما اكراه كنى ( 5 ) و ما را با اكراه ( 6 ) با دين خود آرى » ، آنگه [ ما ] ( 8 ) با اظهار دين شما آييم مكره ( 9 ) نه مخيّر ، گفت و بيانش قوله : * ( أَ وَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ ) * .
جواب هفتم از اين آن است كه : [ 173 - پ ] الَّا كه خداى تعالى خواهد كه ما را متعبّد بكند به اظهار كلمهء كفر و اخفاى كلمهء ايمان على وجه التّقيّة و دفع المضرّة على ( 10 ) النّفس و الأهل .
اگر گويند : اين در حقّ پيغامبران روا باشد ؟ گوييم : [ اگر ] ( 11 ) چه كلام ، شعيب مىگويد ، مراد باستثناء او نباشد قوم او باشند . و قوله : * ( أَ وَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ ) * ، نيز تقويت اين جواب كند . پس به اين اجوبه جواب ساقط بود . * ( وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ ) *
هامش
( 1 ) . مج ، وز : با .
( 2 ) . مج ، وز ، مل : اختيار ، لب : اخبار .
( 3 ) . مج ، وز ، مل : اين .
( 4 ) . سورهء يونس ( 10 ) آيهء 99 .
( 5 ) . آج ، لب : كنيد .
( 6 ) . مج ، وز ، لت : بكره .
( 7 ) . آج ، لب ، آف : آريد .
( 11 - 8 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به مج ، وز افزوده شد .
( 9 ) . آج : مكرهين ، لب : مكرهه .
( 10 ) . كذا در اساس و ديگر نسخه بدلها ، چاپ شعرانى ( 5 / 225 ) : عن .