مهتدىاند ( 1 ) به آن .
قوله : * ( هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَه ) * ، آنگه حق تعالى گفت اين كافران چه انتظار مىكنند و چه توقّع مىكنند و گوش چه مىدارند ( 2 ) كه با اين همه آيات و بيّنات و حجج و ادلَّه ايمان نمىآرند ! همانا انتظار هيچ چيز ( 3 ) نمىكنند مگر آمدن تأويل اين آيات . ابو على گفت : انتظار اگر چه مضاف است به ايشان ( 4 ) بر حقيقت نه فعل ايشان است ، چه ايشان به آن ايمان ندارند چگونه انتظار كنند آن را ؟ معنى آن است كه مؤمنان به ايشان گوش چه مىدارند الَّا تأويل اين آيات ؟ و بر اين تفسير كه ما داديم به اين تعسّف حاجت نيست و از ظاهر عدول كردن ، براى آن كه حرف استفهام چون به معنى تقريع بود معنى نفى دهد معنى آن است كه ما ينظرون ، و دليل بر آن كه چنين است به استثناست به « الَّا » در عقب او تا آنچه به « هل » ( 5 ) نفى كرد به « الَّا » اثبات كند يعنى ، چه انتظار مىكنند و انتظار نمىكنند ايشان مگر تأويل او را . و تأويل [ 155 - ر ] على قول الحسن و قتاده و مجاهد جزا و عقوبت ايشان است يعنى انتظار نمىكنند الَّا عذاب و عقوبت خداى را . و اصل تأويل ما يؤل اليه عاقبة الشّىء من الاول ، و هو الرّجوع . ابو على گفت :
تأويل مراد به او بعث و نشور و حساب و كتاب است معنى متقارب است . آنگه گفت : * ( يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُه ) * ، آن روز كه تأويل او آيد از حساب و عقاب ايشان را ايمان سود ندارد و توبه قبول نكنند گويند آنان كه اين روز را فراموش كرده باشند ، * ( قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ ) * ، رسولان خداى ما به ما آمدند و حق بياوردند ( 6 ) يعنى آن روز ، روز قيامت ( 7 ) ، ايمان آرند و معترف شوند و اقرار دهند به نبوّت انبيا و حقّى ( 8 ) رسولان و آنچه آوردند از كتابها و شرايع . و حقّ آن باشد كه عقل
هامش
( 1 ) . آج ، لب : مهتدااند .
( 2 ) . آج ، لب : گوش مىدارند .
( 3 ) . مج ، هيچ چيزى ، آج ، لب : هيچيز .
( 4 ) . مج ، وز ، مل ، لت : با ايشان .
( 5 ) . مج ، وز ، آج ، لب : به عمل .
( 6 ) . مج ، وز : نياوردند .
( 7 ) . مل : يعنى اين روز قيامت .
( 8 ) . آن : حقّ .