كه : اين از آن خاص است كه با او دليل است بر عام ، أعني اين خاص است و عمومش به دليل ديگر دانند ( 1 ) ، نظيرش قوله : كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَ لَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ ، فَكَذَّبْنا ( 2 ) . . . ، و معلوم است كه جملهء اهل دوزخ اين نگويند ، و مثله قوله : إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ ( 3 ) ، و معلوم است كه همهء اهل دوزخ تسويه نكردهاند ميان خدا و شيطان ( 4 ) و اعداد و استعداد و اهبه و اتّخاذ به يك معنى باشد . آنگه چون ذكر دوزخ كرد و عذابى كه نهاده است كافران را ، ترغيب كرد مكلَّفان را در آن كه طريقى سپرند كه ره ( 5 ) نجات باشد و به رحمت انجامد ، و آن طاعت خداست . و « طاعت » بگفتيم كه : موافقت امر و اراده باشد ، و نيز طاعت رسول براى آن كه طاعت رسول در آنچه فرمايد همچنان واجب است كه طاعت خداى تعالى در او امرى كه كند [ 262 - ر ] از واجبات ، و در اين آيت اگر بر خصوص گيرند امر باشد به ترك ربا و بيان تحريم او ، و اين به سمع توان شناختن و به قول رسول .
* ( لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ ) * ، تا باشد كه بر شما رحمت كنند ، و معنى « لعلّ » ترجّى باشد ، و اين بر خداى تعالى روا نبود جز ( 6 ) آن است كه راجع نيست با خداى تعالى ، بل راجع است با مكلَّفان ، و معنى آن كه : اگر طاعت خدا و رسول دارى ( 7 ) ، اميد رحمت بود شما را ، پس اميد راجع با ماست نه با خداى تعالى .
* ( وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ ) * ، نافع و ابن عامر خوانند : « سارعوا » بى « واو » عطف ، باقى قرّاء به « واو » خوانند : * ( وَسارِعُوا ) * . و در مصاحف اهل شام بى « واو » است ، و در مصاحف اهل عراق به « واو » ، امر است و ترغيب از خداى تعالى مكلَّفان را به مسارعت و شتافتن به كارهايى كه موجب مغفرت و بهشت بود از توبه و عمل صالح ، و معنى على أحد الوجهين إمّا دريافتن قبل الفوت و إمّا تباطى و تثاقل نا كردن - چنان كه برفت .
هامش
( 1 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر و .
( 2 ) . سورهء ملك ( 67 ) آيهء 8 و 9 .
( 3 ) . سورهء شعرا ( 26 ) آيهء 98 .
( 4 ) . دب : ميان دوزخ اين نگويند خدا و شيطان .
( 5 ) . دب ، آج ، لب ، فق : كه در او .
( 6 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : جواب .
( 7 ) . مب ، مر : داريد .