داند كه صلاح چيست در آن ، و ما را به آن طريق نيست . و وجوهى بر سبيل تقريب گفتند ، يكى آن كه : تا فرق باشد ( 1 ) ميان بيع و ربا ، وجهى دگر آن كه : تا اظهار عدل باشد در آن كه چندان بستاند كه داده باشد . دگر آن كه : تا تحريض ( 2 ) باشد بر مكارم اخلاق و انظار معسر بى زيادتى ، و قرض دادن و دستگيرى درماندگان كردن بىضرورتى كه عايد بود يا محتاج ، و اين وجه باز پسين از صادق - عليه السّلام - روايت كردهاند ( 3 ) ، و در تكرار اين حكم اين جا با آن كه در سورة البقرة گفته بود : وَأَحَلَّ اللَّه الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا ( 4 ) . . . ، دو وجه گفتند : يكى تأكيد و توثيق تحريم را ، و ديگر آن كه :
آن جا به لفظ تحريم است ، و اين جا به لفظ نهى تا معلوم شود كه تحريم او على أبلغ الوجوه است كه ره ( 5 ) منع از حكيم در تكليف بيش از اين دو نباشد .
قوله : * ( أَضْعافاً مُضاعَفَةً ) * ، نصب او بر حال است از « ربا » كه مفعول است ، و « ضعف » چيز ( 6 ) مثلش باشد ، و گفتهاند : دو مثلش باشد ، و از خداى بترسيد تا فلاح يابيد ، و « فلاح » نجاح و ظفر به مراد باشد . * ( وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ ) * ، و بترسيد ( 7 ) از آن آتش كه براى كافران بجاردهاند ( 8 ) .
اگر گويند : چون دوزخ براى كافران و فاسقان بجاردهاند ( 9 ) ، چرا كافران را تخصيص كرد ؟ گوييم ، از اين چند جواب است : يكى آن كه دوزخ اگر چه معدّ است براى هر دو ، و لكن ذكر آنان [ كرد ] ( 10 ) كه مقطوع عليهماند دون آنان كه مجوّز است در حقّ ايشان ، و اين جواب بر اصل ( 11 ) ما روان باشد ، بر مذهب اهل وعيد نرود .
جواب ديگر از اين آن است كه : اين آتشى است مخصوص كه در آن جا كافران باشند دون فاسقان ، چه دوزخ ( 12 ) منازل و دركات است ، و هر گروهى را دركه اى باشد تا منافقان در درك اسفل باشند از آن . و جوابى ديگر از او آن است
هامش
( 1 ) . دب در .
( 2 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : تحريص .
( 3 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : روايت كنند .
( 4 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 275 .
( 5 ) . مب ، مر : راه .
( 6 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : چيزى .
( 7 ) . دب ، آج ، لب ، فق : و بترسى / و بترسيد .
( 8 ) . مب ، مر : كافران معد و مهيّا كردهاند .
( 9 ) . مب ، مر : مهيّا كردهاند .
( 10 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 11 ) . مب ، مر مذهب ما .
( 12 ) . مب ، مر را .