گفت : اين معنى برفت با ايشان يعنى إجلاء بنى النّضير از ديار و حصون خود يا ( 1 ) أذرعا ( 2 ) و اريحا از ناحيهء شام .
* ( أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ ) * ، يا لعنت كنيم ايشان را چنان كه اصحاب سبت را ، و ايشان را با خوك و بوزنه ( 3 ) كنيم و قصّهء اصحاب السّبت به جاى خود بيايد - ان شاء اللَّه .
* ( وَكانَ أَمْرُ اللَّه مَفْعُولًا ) * ، يعنى هر كارى ( 4 ) كه خداى تعالى از افعال خود خواهد بباشد ، و از افعال غير او بر سبيل اكراه و اجبار .
و وجهى دگر آن است : آن امر كه خداى كند بباشد ، يعنى قوله : انما أمرنا ( 5 ) لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناه أَنْ نَقُولَ لَه كُنْ فَيَكُونُ ( 6 ) ، بر قول اوّل امر به معنى فعل باشد ، من قولهم : أمره مستقيم و أمره صالح و به زبان [ ما ] ( 7 ) كار باشد ، و بر قول دوم امر قول باشد ، أى قول القائل لمن هو دونه افعل با ارادهء مأمور به .
* ( إِنَّ اللَّه لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِه وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ ) * ، فرّاء گفت :
« ان » مع الفعل در محلّ نصب است ، و تقدير آن است كه : لا يغفر الشّرك . خداى - جلّ جلاله - در اين آيت خبر داد كه شرك نيامرزد ، [ و ] ( 8 ) ما دون شرك آن را كه خواهد بيامرزد .
عبد اللَّه عمر گفت : سبب نزول آيت آن بود كه چون اين آيت آمد كه خداى تعالى مىگويد : قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ ، الى قوله : إِنَّ اللَّه يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً ( 9 ) ، رسول - عليه السّلام - اين آيت بر منبر بخواند . مردى بر پاى خاست ( 10 ) و گفت : يا رسول اللَّه و الشّرك ، رسول چيزى نگفت . دگر باره باز گفت تا سه بار باز گفت كه : شرك نيز بيامرزد اى رسول اللَّه ، خداى تعالى اين آيت فرستاد
هامش
( 1 ) . آج ، لب : با .
( 2 ) . آج : اذرعات .
( 3 ) . لب ، مر ، تب : بوزينه .
( 4 ) . آج ، لب ، فق ، تب : كار .
( 5 ) . كذا : در اساس و همهء نسخه بدلها ، ضبط قرآن با توجّه به آيه مورد نظر : قولنا .
( 6 ) . سورهء نحل ( 16 ) آيهء 40 .
( 8 - 7 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 9 ) . سورهء زمر ( 39 ) آيهء 53 .
( 10 ) . اساس ، آج ، لب ، فق ، مر ، تب : خواست ، با توجّه به وز تصحيح شد .