كرد ( 1 ) ، در اين آيت كه از پى اوست ، اساس قاعده عدل ممهّد و مقرّر كرد ، گفت : * ( إِنَّ اللَّه لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ ) * ، خداى تعالى بر كس ظلم نكند چندان كه مثقال ذرّة ( 2 ) ، و اين آن است كه در خاطر تو از اين كمتر در نيايد . بعضى مفسّران گفتند : مراد به « ذرّه » مورچهء خرد است سرخ ( 3 ) ، و بيانش آن كه در قراءت عبد اللَّه مسعود آن است كه : لا يظلم مثقال نملة .
عبد اللَّه عبّاس را پرسيدند از ذرّه . پاره اى خاك خرد به دست بر گرفت و بريخت و آنگه دست بيفشاند تا گردى رقيق از دست او جدا شد ، گفت : هر جزوى از اين ذرّه است ( 4 ) . و گفته اندر « ذرّه » آن باشد كه آفتاب به سوراخى در جهد ( 5 ) در آن ميانه چيزكها پيدا شود ذرّه آن باشد ، و گفت ( 6 ) : ذرّه جزوى از اجزاى هوا باشد ، هوا به لطافت [ به ] ( 7 ) حدّى است كه جمله او را ثقلى نباشد ، فكيف جزوى از اجزاى او ، و اين غايت مبالغت است .
و گفتهاند : « ذره » خردل باشد سپندان ، و بر جمله كنايت است عن أقل الأشياء و أصغرها و أحقرها ، چنان كه فرمود : وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا ( 8 ) ، وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً ( 9 ) ، إِنَّ اللَّه لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً ( 10 ) ، از اين بليغتر و صريحتر در نفى ظلم از ذات منزّه خود بنشايد گفتن با اين همه هيچ مثقال ذرّه يا فتيلى يا نقيرى از ظلم در جهان نيست يا نبود يا نخواهد بودن ، و الَّا مجبّر به ساير وجوه و حقايق [ حواله ] ( 11 ) به خداى مىكند از فعل و خلق و احداث و انشاء و اخراج از عدم در وجود و آن كه او فاعل ظلم است بر حقيقت و مخاطب و مكلَّف به نهى و زجر از آن و امر و نهى بر او متوجّه ، و
هامش
( 1 ) . اساس : كردند ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 2 ) . وز : ذرّه اى .
( 3 ) . كذا : در اساس و وز ، آج ، لب ، فق ، مر : شرح .
( 4 ) . آج ، لب ، فق ، مر : ذرّه اى است .
( 5 ) . اساس : در چهد ، اختيار متن بر اساس وز و ديگر نسخه بدلها صورت گرفت .
( 6 ) . وز : گفته ، ديگر نسخه بدلها : گفتهاند .
( 7 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 8 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 49 .
( 9 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 124 .
( 10 ) . سورهء يونس ( 10 ) آيهء 44 .
( 11 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .