نباشد : يا به دو وقت بندد ، يا به يك وقت . اگر به دو وقت بندد ، عقد بر اوّل درست باشد و بر دوم باطل ، و اگر در يك حال بندد مخيّر باشد از ميان ( 1 ) هر دو از دو گانه يكى را بدارد و يكى را دست بدارد ، و از ميان دو خواهر جمع شايد كردن به ملك ، و به وطى نشايد . چون دو كنيزك دارد و خواهران باشند از ايشان ، هر كه را [ خواهد ] ( 2 ) مقاربت كند آن ديگر حرام شود بر او ، الَّا آن كه ( 3 ) يكى را از ملك خود بيرون كند ، و اگر جمع كند ميان هر دو خواهر در وطى ، و عالم باشد به تحريم آن ، اوّل بر او حرام شود و تا دوم بنه ميرد ( 4 ) اوّل او را حلال نباشد . و اگر عالم نباشد به تحريم آن ، چون دوم را از ملك بيرون كند ، اوّل او را حلال شود . اين محرّمات سببى در اين آيت شش است ، هفتم در آيت اوّل است في قوله : * ( وَلا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ ) * ، آن را كه پدر بر او عقد بسته باشد ، بر پسر حرام باشد ( 5 ) ، سواء اگر دخول كرده باشد و اگر نه ، [ و ] ( 6 ) در عموم اين داخل باشد زنان اجداد - و إن علوا من قبل الأب و الأم بلا خلاف .
* ( إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ ) * ، استثنا منقطع است ، و تقدير : و لكن ما قد سلف ، يعنى آن كه از پيش اين گذشته است معفّو است ، و هو الجمع بين الأختين ، كه در شرع ديگر پيغمبران ( 7 ) روا بود . و در خبر است كه : يعقوب - عليه السّلام - دو خواهر را به جمع به زنى داشت ، « ليّا » مادر يهودا را و « راحيل » مادر يوسف را . و روا باشد كه در بدايت اسلام در شرع ما اين نيز رخصت بوده باشد ، آنگه خداى تعالى حرام بكرد ( 8 ) . * ( إِنَّ اللَّه كانَ غَفُوراً رَحِيماً ) * ، خداى تعالى هميشه غفور و آمرزنده و بخشاينده بوده است .
قوله : * ( وَالْمُحْصَناتُ ) * ، كسائى هر كجا محصنات است در قرآن به كسر « صاد » خواند ، مگر اين جا كه موافقت كرد با قرّاء در فتح « صاد » . بعضى مفسّران گفتند :
اين هفتم است آنان را كه از جهت سبب حرامند تمامى چهارده كه گفتيم ، حق
هامش
( 1 ) . اساس : ميا ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 2 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 3 ) . وز ، تب : الَّا كه آن .
( 4 ) . بنه ميرد / بنميرد .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : شود .
( 6 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به وز افزوده شد .
( 7 ) . وز : پيغامبران .
( 8 ) . آج ، فق و .