مقاتل و كلبي گفتند : آيت در ابو كحّه ( 1 ) آمد - كه قصّه او برفت . سدّي گفت : در عبد الرّحمن آمد ، برادر حسّان شاعر ( 2 ) - بمرد و زنى رها كرد و پنج خواهر را ، وارثان ديگر بيامدند و مال بر گرفتند و چيزى به زن ندادند . زن به شكايت به ( 3 ) رسول آمد ، خداى تعالى ( 4 ) آيت فرستاد .
عبد اللَّه عبّاس گفت : پيش از نزول اين آيت ميراث فرزندان را بودى ( 5 ) ، وصيّت مادر و پدر را . خداى تعالى آيت وصيّت به اين آيت منسوخ كرد . و اين قول درست نيست ، و بيان اين كرده شد در سورة البقره در آيت وصيّت .
پيش از آن كه به تفسير آيت مشغول شويم طرفى از حكم آيت بر وجه اختصار بگوييم . بدان كه : چون مرد را وفات رسد ، ابتدا به تكفين و تجهيز او كنند از صلب مالش ، آنگه به قضاى ديون اگر بر او وامى باشد ، آنگه به وصيّتى كه كرده بود ، آنگه به ميراث . و استحقاق ميراث به دو چيز باشد بنزديك ما به نسب و سبب بر دو ضرب بود . و بنزديك فقها به سه چيز : به سبب و نسب و تعصيب ، و بنزديك اهل البيت به تعصيب ميراث نباشد .
آنگه از جهت ( 6 ) نسب به دو وجه ثابت شود : يكى به فرض و تسميه ، دگر به قرابت . و سبب بر دو ضرب بود : زوجيّت و ولاء . ميراث به زوجيّت به فرض ( 7 ) باشد الَّا در يك مسأله كه گفته شود جاى دگر .
و « ولاء » بر سه ضرب باشد : ولاى عتق باشد ، و ولاى تضمّن [ 295 - پ ] جريره ، و ولاى امامت . و اين هيچ سه به فرض نباشد .
و آنچه مانع باشد از ميراث سه چيز است : كفر است و رقّ و قتل عمد بر وجه ظلم ، و هر چه منع كند از ميراث از اين سه وجه منع كند از حجب مادر از ثلث با سدس .
هامش
( 1 ) . كذا : در اساس و همهء نسخه بدلها ، تفسير قرطبى ( 5 / 58 ) : امّ كجّه .
( 2 ) . اساس بود ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها زايد مىنمايد ، مر كه او .
( 3 ) . فق : بر .
( 4 ) . آج ، لب ، فق ، مر اين .
( 5 ) . آج ، لب ، فق ، مر و .
( 6 ) . اساس و ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها زايد مىنمايد .
( 7 ) . اساس : كلمه به صورت « عرض » هم خوانده مىشود .