وارثند ، بر عكس آن قولى كه گفتيم . و اصل « ذرّيّة » ، فعليّت باشد ، من ذرأ اللَّه الخلق ، أى خلقهم . و قول آن كس كه گفت : اشتقاق او از « ذرّ » است و گمان برد كه براى صغر ايشان را ذريّت خوانند قولى ضعيف است ، براى آن كه فرزند را ذرّيّت خوانند اگر بزرگ باشد و اگر كوچك ، بيانه قوله تعالى : وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَأَزْواجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ ( 1 ) . . . ، و نابالغ را و طفل را صالح نخوانند . و « ضعاف » جمع ضعيف باشد ، و فعال جمع فعيل قياسى مطَّرد است ، كطويل و طوال و قصير و قصار و كريم و كرام ، چون فعيل به معنى فاعل باشد .
* ( فَلْيَتَّقُوا اللَّه ) * ، بايد تا از خداى بترسند و سخنى سديد گويند ، يعنى قولى با سلامت كه در او خلل و فساد نباشد ، و آن قولى باشد كه به ورثه اجحاف نبود در حقّ [ و ] ( 2 ) در حقّ موصون تقصير نبود ، و اصل او از سدّ خلل است ، و صواب را سداد گويند از اين جا كه در او خلل نبود . و سدّد السّهم إذا قوّمه . و براى اين نهى كرد رسول - عليه السّلام - سعد را از آن كه وصيّت كند بيشتر از ثلث ، [ و گفت ] ( 3 ) : و الثّلث كثير لأن تدع عيالك اغنياء خير من أن تتركهم عالة يتكفّفون النّاس .
* ( إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً ) * - الاية . مقاتل بن حيّان گفت : آيت در مردى آمد از غطفان نام او مرثد بن زيد ، برادرش بمرد [ 295 - ر ] و طفلى رها كرد و مال طفل در حجر او بود ، و مال در دست او ، مال او بخورد . خداى تعالى اين آيت فرستاد در حقّ او و تهديد كرد او را . و اگر چه آيت در حقّ شخصى معيّن باشد ، هر كه با او مشاركت كند در آن فعل مشارك او باشد در آن حكم ، و حمل آيت بر عموم كردن اوليتر باشد . و قوله : « ظلما » ، نصب او بر تمييز ( 4 ) باشد ، و گفتهاند : بر مصدر من معنى الفعل لأنّ أكل مال اليتيم ظلم فكأنّه قال : انّ الَّذين يظلمون في أموالهم ظلما ، إنّما يأكلون في بطونهم نارا ، در جاى خبر انّ است .
حق تعالى گفت : آنان كه مال يتيمان خورند به ظلم ، و براى آن قيد زد به ظلم كه مال يتيمان ( 5 ) و اجرت مثل ولى را باشد كه بخورد و او را اين وعيد و عقاب نباشد ،
هامش
( 1 ) . سورهء رعد ( 13 ) آيهء 23 .
( 2 ) . اساس : ندارد ، از وز افزوده شد .
( 3 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 4 ) . آج ، لب ، فق ، مر : تميز .
( 5 ) . آج ، لب ، فق ، مر ، تب : يتيم از او .