* ( رَبَّنا وَآتِنا ) * ، هم حكايت دعا و تضرّع ايشان است كه مىگويند : بار خداى ما و پروردگار ما ! بده ما را آنچه بر پيغمبران ( 1 ) وعده كردى ما را ، يعنى بر زبان پيغمبران ( 2 ) على حذف المضاف و اقامة المضاف إليه ، مقامه كقوله : وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ ( 3 ) .
اگر گويند : چگونه گفتند ايشان در دعا كه آنچه وعده كرده اى ( 4 ) بر زبان پيغمبران بده ما را ، با آن كه ايشان دانستند كه خداى تعالى خلف ميعاد نكند ؟
جواب از اين آن است كه : خداى تعالى ايشان را و ما را متعبّد بكرده است به دعا كردن ، و اگر چه ما را معلوم است كه آنچه صلاح باشد خداى تعالى بكند با ما ، اگر ما دعا كنيم و اگر نه ، چنان كه گفت : قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ ( 5 ) بار خدايا حكم كن به حق ( 6 ) ، و خداى تعالى حكم به حق كند ، اگر ما گوييم و اگر نه ، و لكن ما را به اين متعبّد بكرد تا ما را در اين گفتن لطف باشد و بر ( 7 ) گفتن ثواب .
بعضى دگر گفتند : لفظ ( 8 ) دعاست و معنى خبر ، و تقدير آن است : و لا تحزنا لتؤتينا ما وعدتنا على السنة رسلك بعضى دگر گفتند : معنى آن است بار خدايا ما را از جملهء آنان كن كه آنچه بر زبان پيغامبران وعده داده اى بدهى او را . و بعضى دگر گفتند : مراد آن است كه آنچه وعده كرده اى بر زبان پيغامبران از نصرت و ظفر تعجيل فرماى ( 9 ) كه ما را با حلم تو طاقت نباشد .
ثابت البنانىّ روايت كرد از أنس مالك كه رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله - [ گفت ] ( 10 ) : هر كه را خداى وعدهء ثواب دهد ، لا محال انجاز آن وعده كند ، و هر كه را وعدهء عقاب كند او مخيّر است ، خواهد كند آن عقاب و خواهد نكند ، و كرم اقتضاى اين كند ، نبينى كه شاعر چگونه مىگويد در مدح خود به اين معنى :
و انّي اذا اوعدته او وعدته
لمخلف ايعادي و منجز موعدي
هامش
( 2 - 1 ) . وز : پيغامبران .
( 3 ) . سورهء يوسف ( 12 ) آيهء 82 .
( 4 ) . مر ما را يعنى .
( 5 ) . سورهء انبياء ( 21 ) آيهء 112 .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها : حكم به حق كن .
( 7 ) . دب ، آج ، لب ، فق اين .
( 8 ) . وز : به لفظ .
( 9 ) . دب : فرمايى .
( 10 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .