عمرو بن دينار گفت : جابر عبد اللَّه انصارى به مكّه آمد براى عمره . من و عطا بنزديك او شديم ، گفتيم : چه گويى در اين آيت كه خداى تعالى مىگويد : * ( رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَه ) * ، اين « إخزا » را چه معنى باشد ؟ گفت : الاحراق بالنّار ، سوختن به آتش ، انّ دون ذلك لخزيا ، در كمتر از اين خزى باشد ، و اين جوابى نيكوست .
و جواب معتمد در جمع بين الآيتين آن باشد كه : آيت نفى خزى رسول و مؤمنان مخصوص باشد به مؤمنانى كه ( 1 ) ايشان را به دوزخ نبرند و محمول نباشد بر عموم ، و دليل مخصّص ( 2 ) او قرينه است كه در [ 286 - ر ] آيت گفت : وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَه ( 3 ) . . . ، تا مخصوص باشد به صحابه رسول - عليه السّلام - آنان كه از صفت ايشان اين است كه :
يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ ( 4 ) - الآية .
و وجهى دگر در تأويل آيت آن است كه : يَوْمَ لا يُخْزِي اللَّه النَّبِيَّ ( 5 ) . اين كلامى تمام است ، وَالَّذِينَ آمَنُوا ( 6 ) ، كلامى دگر باشد . و « واو » استيناف را باشد و محلّ او رفع باشد به ابتدا . و « معه » در جاى خبر او باشد ، و معنى آن بود كه : المؤمنون ملازمون ( 7 ) له مصاحبون إيّاه . و چون آيت بر اين وجه حمل كنند سؤال ساقط باشد ، براى آن كه نفى خزى مخصوص بوده ( 8 ) به رسول - عليه السّلام .
و وجهى دگر آن است كه : « خزى » بر وجوه است ، به معنى اهلاك ( 9 ) و اهانت و فضيحت ، و اين همه در حقّ آنان كه به دوزخ شوند حاصل باشد . دگر از وجوه « خزى » يكى شرم بود ، يقال : خزى ، يخزى ، خزاية ، و اخزيته إذا فعلت به فعلا يخزى منه . پس خزى مؤمنان به معنى استحيا باشد ، و خزى كافران به معنى خلود در دوزخ ، و اين وجه ضعيف است . و وجوه معتمد آن است كه رفت .
هامش
( 1 ) . اساس : و ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 2 ) . مر : مخصوص .
( 3 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 214 ، نيز سورهء تحريم ( 66 ) آيهء 8 .
( 4 ) . سورهء حديد ( 57 ) آيهء 12 .
( 5 ) . سورهء تحريم ( 66 ) آيهء 8 .
( 6 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 214 و سورهء تحريم ( 66 ) آيهء 8 .
( 7 ) . آج ، لب : و المؤمنين ملازمان ، دب : و المؤمنين ملازمون .
( 8 ) . دب : باشد ، آج ، لب ، فق : بود .
( 9 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مر و افناء .