براى آن « هذا » گفت ، و « هذه » نگفت ، كه اشارت به خلق كرد و مراد مخلوق ، أى ما خلقت هذا الخلق باطلا ، يعنى عبثا من غير فائدة ، بل خلقته لفائدة جليلة و حكمة بليغة . و نصب « باطلا » بر مفعول له باشد . و كوفيان گفتند : بنزع الخافض أى بالباطل . و بعضى دگر گفتند : مفعول دوم « خلقت » است ، كقولهم : خلقت الأديم نعلا ( 1 ) ، أى قدّرته نعلا ( 2 ) ، و اين آنگه درست آيد كه خلق به معنى تقدير بود .
* ( سُبْحانَكَ ) * ، منزّه مىگويم تو را تنزيه گفتنى ، و نصب او بر مصدر است از فعل محذوف ، يعنى نسبّحك سبحانا ، آنگه اضافت مصدر كرد با مفعول . « فقنا » ، صورت امر است و معنى دعا ، و فرق از ميان ايشان به اعتبار رتبه پيدا شود كه امر آن باشد كه آمر فوق مأمور باشد به رتبه ، و دعا و سؤال بر عكس اين باشد ، سائل ( 3 ) به رتبه فروتر باشد از مسؤول . و « وقى » [ متعدّى باشد به دو مفعول ، يقال : وقيته كذا ، و منه
قول النّبىّ - عليه السّلام - لأمير المؤمنين علىّ ( 4 ) : اللَّهمّ قه الحرّ و البرد ،
آنگه كه او را به يمن مىفرستاد ] ( 5 ) .
* ( رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَه ) * ، بار خدايا آن را كه تو در دوزخ برى او را بخزى كرده باشى ، و « خزى » نكال باشد و اهانت . و مفضل گفت : هلال باشد ، قال الشّاعر :
اخزى الاله من الصّليب الهه
و اللابسين قلانس الرّهبان
و گفتهاند : فضيحت باشد ، بيانش : وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي ( 6 ) . . . ، و اصحاب وعيد به اين آيت تمسّك كردند و گفتند : مؤمنان مخزىّ نباشند ، لقوله تعالى : يَوْمَ لا يُخْزِي اللَّه النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَه ( 7 ) . . . ، يك جواب از اين آن است كه : انس مالك و قتاده و سعيد جبير گفتند : * ( مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ ) * ، من تخلد فى النّار ، و اين اقوال به اسناد از ايشان روايت است ، تأويل آيت بر آن كردند كه تخصيص آيت كردند به كافران كه در دوزخ [ مخلَّد ] ( 8 ) باشند .
هامش
( 2 - 1 ) . اساس و ديگر نسخه بدلها بجز وز و تب : كلمه به صورت « فعلا » هم خوانده مىشود .
( 3 ) . اساس : به صورت « سائلى » هم خوانده مىشود .
( 4 ) . دب عليه السّلام .
( 8 - 5 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 6 ) . سورهء هود ( 11 ) آيهء 78 .
( 7 ) . سورهء تحريم ( 66 ) آيهء 8 .