امير المؤمنين على - عليه السّلام - گفت و عبد اللَّه عبّاس و نخعى و قتاده : مراد نماز كنندگاناند كه در حال قدرت و صحّت نماز كنند بر پاى ، و چون نتوانند و از قيام عاجز باشند نشسته ، و چون نشسته نتوانند بر پهلو ، و اين فضلى است از خداى تعالى و تخفيفى مر خلقان خود را ، تا بدانند كه خداى تعالى آنچه بنده نتواند بر آن ننهد ( 1 ) . ديگر مفسّران گفتند : مراد مداومت و مواظبت ايشان است بر ذكر خداى ، براى آن كه مردم از اين هيأت خالى نباشند ، يا ايستاده ، يا نشسته ، يا بر پهلو خفته باشند .
معاذ جبل روايت كند كه رسول - عليه السّلام - گفت كه ( 2 ) هر كه : او خواهد كه در بستانهاى بهشت چرا كند ، گو ذكر خداى بسيار كن ( 3 ) . و رسول - عليه السّلام - گفت : ذكر خداى تعالى علامت ايمان است و برات بيزارى است ( 4 ) از نفاق ، و حصن است از شيطان ، و حرز است از آتش دوزخ .
و در خبر است كه خداى تعالى به موسى وحى كرد :
يا موسى ! اجعلنى منك على بال ( 5 ) و لا تنس ذكري على كل حال ، و ليكن همك ذكري فان الطريق على
، گفت : يا موسى مرا بر ياد دار و ذكر من فراموش مكن بر هيچ حال و بايد تا همّت تو ذكر من باشد كه راه تو بر من است .
و در اخبار اهل البيت هست كه : آيت در نماز شب است كه ( 6 ) ذكر خداست در اين سه حال : حالت قيام و قعود به دعوات ( 7 ) ، * ( وَعَلى جُنُوبِهِمْ ) * ، چون از نماز وتر فارغ شود في رواية [ 285 - پ ] ، و به روايتى ديگر : چون از ركعتى الفجر فارغ شود بر پهلوى راست خسپد و دست راست در زير روى نهد و اين دعا بخواند :
استمسكت بعروة اللَّه الوثقى [ الَّتي ] ( 8 ) لا انفصام لها و اعتصمت بحبل اللَّه المتين و اعوذ باللَّه من شرّ فسقة ( 9 )
هامش
( 1 ) . دب ، آج ، لب ، فق : بر او ننهد .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : ندارد .
( 3 ) . دب ، آج ، لب ، فق : بسيار كند ، مر : بسيار گويد .
( 4 ) . آج ، لب ، فق ، مر : براءت و بيزارى است ، دب : برات بيزارى است .
( 5 ) . اساس ، وز ، آج ، لب : على مال ، مر : على كلّ حال ، با توجّه به دب ، تب تصحيح شد .
( 6 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مر در آن جا .
( 7 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مر : قعود و هجوع .
( 8 ) . اساس : ندارد ، از وز افزوده شد .
( 9 ) . دب اهل .