اگر فرمايد توقّف ( 1 ) نكنم . حويصه گفت : اين دينى عظيم باشد كه مردم در آن دين به سبب ديانت برادر را بكشند ، و اين حديث او را لطف شد و اسلام آورد ، و خداى تعالى اين آيت در قصّهء كعب بفرستاد .
لتبلونّ ، بيازمايند ( 2 ) شما ( 3 ) ، و معنى « ابتلا » بگفتيم ، و بگفتيم كه : از خداى به چه معنى باشد . * ( فِي أَمْوالِكُمْ ) * ، در مالهايتان به زكات و صدقات و احتياج و آفات و خسران و نقصان . * ( وَأَنْفُسِكُمْ ) * ، و در تنهاى شما به امراض و اسقام و نكبات و مصائب اقارب و مفارقت دوستان . عطا گفت : مراد مهاجرانند كه چو ( 4 ) ايشان هجرت كردند و از مكّه به مدينه آمدند ، سرايها و املاك و اسباب رها كردند ، مشركان سراهاشان بفروختند و املاكشان به دست فرو گرفتند .
حسن بصرى گفت : مراد به ابتلاى تن آن است كه بر مكلَّفان واجب كرد از عباداتى كه تعلَّق به ابدان دارد ، چون : نماز و روزه ، و ابتلاى اموال چون : زكات و صدقات و حجّ و جهاد .
* ( وَلَتَسْمَعُنَّ ) * ، « لام » در هر دو لفظ جواب قسمى مقدّر است ، و « نون » تأكيد راست ، و ضمّه لام الفعل براى سقوط « واو » جمع است ، ابتلا كنند شما را در مالها و تنهايتان ، و بشنويد ( 5 ) از جهودان و ترسايان و مشركان عرب چيزهايى كه شما را از آن رنجهاى بسيار باشد . * ( وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا ) * ، اگر صبر كنيد ( 6 ) بر آن رنج ، و پرهيزگارى كار بنديد ( 7 ) ، * ( فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الأُمُورِ ) * ، أى من حقّ الامور و جدّها و خيرها . عطا گفت : من حقيقة الايمان ، و براى آن كار جدّ و حقيقت را « عزم » خواند كه در وجود نيايد الَّا به عزم ، نه چون فعلى باشد كه بر سبيل سهو كرده شود ( 8 ) .
* ( وَإِذْ أَخَذَ اللَّه مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّه لِلنَّاسِ ) * ، ياد كن [ اى محمّد ] ( 9 )
هامش
( 1 ) . اساس : اگر فرمايد تو را كه برادرى هم بكشم و درنگ نكنم ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها اين عبارت تكرار عبارت فوق است ، لذا تصحيح شد .
( 2 ) . اساس ، دب ، لب ، تب : كلمه به صورت « بيازماييد » هم خوانده مىشود .
( 3 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مر را .
( 4 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مر : چون .
( 5 ) . دب ، آج ، لب ، فق : بشنوى / بشنويد .
( 6 ) . دب ، آج ، لب ، فق : كنى / كنيد .
( 7 ) . دب ، آج ، لب ، فق : كاربندى / كاربنديد .
( 8 ) . آج ، لب ، فق قوله .
( 9 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به ور و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .