ايّاهم فى الشّهر الحرام بقتالهم ايّاكم فى الشّهر الحرام ، تا معنى آيت مستقيم شود ، يعنى اين دخول به بدل آن منع ، و اين قتال در برابر آن قتال .
* ( وَالْحُرُماتُ ) * ، جمع حرمة باشد كظلمة و ظلمات و حجرة و حجرات ، و براى آن به جمع گفت كه سه حرمت است ، و اقلّ جمع بر مذهب درست سه بود : يكى حرمت ماه ، يكى حرمت حرم ، يكى حرمت احرام ( 1 ) .
و قصاص و مقاصّت به معنى مساوات و مقابله بود ، و اصل آن اتّباع اثر بود ، يعنى دنبال آن دارى كه با او آن كنى كه او كرده باشد .
* ( فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ ) * ، هر كه بر شما ظلم كند . * ( فَاعْتَدُوا عَلَيْه بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ ) * ، بر او همچنان ظلم كه او كرده باشد بكنى . و ظاهر چنان مىنمايد كه در آيت امر است به ظلم ، و لكن مراد مقابله ( 2 ) و مجازات است .
و آنچه دوم ( 3 ) باشد بر سبيل جزاء ، آن را ظلم نخوانند مگر بر سبيل مجاز و ازدواج ، و مانند اين در قرآن و كلام عرب بسيار است ، قال اللَّه تعالى : وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها ( 4 ) .
و دوم ( 5 ) سيّئه نباشد ، چه جزاء بدى ، بد ( 6 ) نباشد ، دگر قوله تعالى : وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِه ( 7 ) .
و آنچه اوّل ايشان كرده باشند عقاب نباشد ، عقاب اين فعل باشد كه اينان به جزاى آن كرده باشند ، و لكن بر سبيل ازدواج با ( 8 ) كلام جفت شود ، و چنان كه عمرو بن كلثوم گفت :
الا لا يجهلن ( 9 ) احد علينا
فنجهل فوق جهل الجاهلينا
يعنى جزاى جهل دهيم ، براى آن كه هيچ عاقل به جهل فخر نكند .
* ( وَاتَّقُوا اللَّه وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه مَعَ الْمُتَّقِينَ ) * ، و از خداى بترسى و بدانى كه او با متّقيان است به معنى نصرت . و معنى « مع » مصاحبت باشد ، يعنى نصرت خداى با
هامش
( 1 ) . مر قوله .
( 2 ) . اساس : به صورت « مقاتله » هم خوانده مىشود .
( 5 - 3 ) . مر : دويم .
( 4 ) . سورهء شورى ( 42 ) آيهء 40 .
( 6 ) . مر : بدى .
( 7 ) . سورهء نحل ( 16 ) آيهء 126 .
( 8 ) . دب : تا .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها بجز لب : يجهلين .