مفضّل بن سلمه گفت : حكمت در اين آن است كه اهل كتاب كتابى منزل دارند از خداى تعالى ، حق تعالى فرمود كه : ايشان را مهلت ده كه باشد كه ايشان « نظر كنند ، و با كتاب ( 2 ) خود رجوع كنند ، و انصافى بدهند و ايمان آرند .
و امّا در حقّ مشرك عابد ( 3 ) وثن اميد نيست ، پس در امهال ايشان وجهى نيست ، از ايشان راضى مشو ( 4 ) جز به ايمان يا قتل .
و « كان » چون تامّه باشد به معنى وجد و حدث باشد ، اى [ حتّى لا ] ( 5 ) يوجد كفر و يكون الدّين للَّه ، و اين قول عبد اللَّه عبّاس است ( 6 ) و ربيع و ابن زيد و روايت از باقر - عليه السّلام .
و اصل « فتنه » اختبار بود ، يقال : فتنته بكذا اذا جرّبته ( 7 ) به . و براى آن « كفر » را « فتنه » خواند كه مؤدّى است به اهلاك ، چنان كه فتنه مؤدّى بود به اهلاك ( 8 ) . و دين خداى را باشد . در « دين » دو قول گفتند ، يكى ملَّت و طلب ( 9 ) اسلام من قوله : إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّه الإِسْلامُ ( 10 ) . . . ، و يكى اذعان و گردن نهادن حق را ، من قول الاعشى :
هودان ( 11 ) الرّباب اذكر هوالدّ
ين دراكا بغزوة و صيال
و اقسام و معانى و وجوه دين به تمامى گفته شد ( 12 ) ، في قوله : مالِكِ ( 13 ) يَوْمِ الدِّينِ ( 14 ) . رسول - عليه السّلام - گفت :
لا يبقى على ظهر الارض بيت مدر و لا و بر الا ادخله الله كلمة ( 15 ) الاسلام اما بعز عزيز او بذل ذليل
، گفت : بر پشت زمين خانه اى بنماند در حضر و در به دو ، و الَّا خداى تعالى كلمه اسلام در او برد امّا به عزّى عزيز يا
هامش
( 1 ) . مر را .
( 2 ) . مج ، وز ، دب : كتاب ، آج ، لب ، مر ، فق : با گناهان .
( 3 ) . دب : مشركان عابد ، فق ، مب : عابد مشرك .
( 4 ) . دب : مشوى / مشويد .
( 5 ) . اساس : افتادگى دارد ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها و مجاهد .
( 7 ) . لب ، مب : جزتيه ، مر : أجريته ، چاپ شعرانى ( 2 / 93 ) : اذ اختبرته .
( 8 ) . چاپ شعرانى ( 2 / 93 ) * ( وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّه ) * .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها : طريقه .
( 10 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 19 .
( 11 ) . لب ، فق ، مب ، مر : كان .
( 12 ) . همهء نسخه بدلها : شده است .
( 13 ) . اساس ، مج ، وز ، دب ، فق ، مب ، مر : ملك ، به قياس با نسخه لب و با توجّه به ضبط قرآن مجيد ، تصحيح شد .
( 14 ) . سورهء فاتحة الكتاب ( 1 ) آيهء 4 . ديگر نسخه بدلها و عبارت تصحيح شد .
( 15 ) . اساس : فيها ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها و معنى عبارت تصحيح شد .