به ذلَّى ذليل ، يعنى امّا به طوع ايمان آرند و به آن عزيز شوند ، و امّا ( 1 ) از بيم تيغ اظهار ايمان كنند به رغم و مذلَّت .
* ( فَإِنِ انْتَهَوْا ) * ، اگر باز ايستند از قتل و كفر و عناد . * ( فَلا عُدْوانَ ) * ، اى [ لا سبيل ] ( 2 ) و لا حجّة ، اين قول عبد اللَّه عبّاس است ، گفت نظيره قوله . أَيَّمَا الأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلا عُدْوانَ عَلَيَّ ( 3 ) . . . ، اى لا [ سبيل علىّ ، ] ( 4 ) و قيل معناه : لا حرج علىّ . و اصل « عدوان » ظلم بود - چنان كه گفتيم - قال اللَّه تعالى : وَلا تَعاوَنُوا عَلَى الإِثْمِ وَالْعُدْوانِ ( 5 ) . . . ، و مراد در آيت قتل است ، و آن قتل برايشان به جزاى عدوان و ظلم ايشان بود . آنگه جز [ ارابه لفظ ] ( 6 ) مجزى برخواند براى ازدواج ( 7 ) را ، چنان كه طريقت ايشان است ، قال عمرو بن شأس الاسدىّ :
[ جزينا ذوى العدوان بالامس فرضهم ] ( 8 )
[ 237 - پ ] قصاصا سواء حذوك النّعل بالنّعل
و مراد به ظالم ( 9 ) كافر محارب است اين جايگاه ، پس معنى آيت اين است كه گفتيم ، نه آن كه امرى كرد به ظلم يا اباحتى كرد ظلم را .
قوله : * ( الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ ) * ، بدان كه ماه حرام در سال ( 10 ) چهار است چنان كه حق تعالى گفت : مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ( 11 ) . . . ، واحد فرد [ و هو رجب ] ( 12 ) و ثلاثة سرد ، اى متتابعة ( 13 ) ، يكى فرد است و آن رجب است و سه متتابع ، و آن ذو القعده و ذو الحجّه و محرّم است . و براى آنش حرام خواندند كه حرام بود برايشان قتال كردن در اين ماهها تا اگر مرد ، مقاتل پدر و برادر را ديدى رها كردى و نكشتى او را ، پس براى حرمت ماه راه ، حرام خواندند او را ، و مراد به اين ماه در آيت ذو القعده است كه
هامش
( 1 ) . اساس : يا ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها و سياق عبارت تصحيح شد .
( 8 - 6 - 4 - 2 ) . اساس : افتادگى دارد ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 3 ) . سورهء قصص ( 28 ) آيهء 28 .
( 5 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 2 .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها : ازدواج لفظ .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها : ظلم .
( 10 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : سالى .
( 11 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 36 .
( 12 ) . اساس : ناخواناست ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 13 ) . مج ، وز : متابعى .