بعضى مفسّران گفتند : اين لفظ كه در او نهى است از قتال ايشان بنزديك مسجد الحرام پيش از آن كه ايشان ابتدا كنند منسوخ است بقوله : * ( وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ ) * ( 1 ) ، اين قول قتاده است و ربيع ، و مقاتل حيّان گفت ، قوله : * ( وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ ) * ، فى الحلّ و الحرم ( 2 ) اين منسوخ است بقوله : * ( وَلا تُقاتِلُوهُمْ ) * ( 3 ) * ( عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ ) * ، آنگه اين نيز منسوخ شد به آيت سورت [ براءت ] ( 4 ) : فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ ( 5 ) .
بعضى دگر مفسّران گفتند : آيت محكم است ، و معنى و حكم ( 6 ) بر جاى خود است ، و نشايد ابتدا كردن به قتال در حرم و نه در ماه حرام ، الَّا عند الضّرورة ، و ضرورت آن بود كه ايشان ابتدا كنند ، چون آغاز كردند [ 237 - ر ] قتال ايشان واجب شد . * ( كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ ) * ، پاداشت كافران چنين بود .
* ( فَإِنِ انْتَهَوْا ) * ، اگر ايشان از قتل و قتال باز ايستند ( 7 ) ، خداى تعالى غفور و رحيم است ، بديع نبود از او كه ايشان را بيامرزد چون ايمان آورده باشند و توبه كرده . و « انتهاء » مطاوع نهى باشد ، يقال : نهيته فانتهى ، كما يقال : زجرته فانزجر . و انفعال بناى مطاوع ( 8 ) باشد ، يقال : فعلته فانفعل ، قياسى مطَّرد . و « غفور » ، بناى مبالغت است ، و هر بنا كه معدول بود از اصل خود وضع قياس براى ( 9 ) مبالغت بود .
* ( وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ ) * ، و كارزار ( 10 ) كنى ( 11 ) با ايشان تا فتنه نباشد .
« كان » تامّه است ، يعنى تا كفر در جهان بنماند ، و مراد به « فتنه » كفر است . و آيت در حقّ مشركان است ، و از مشرك ( 12 ) باز نگرديد ( 13 ) الَّا به اسلام يا ( 14 ) قتل ، چه حكم او به خلاف حكم اهل ذمّت است كه از ايشان جزيه قبول كنند .
هامش
( 1 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 193 .
( 2 ) . فق ، مب ، مر : و الحرام .
( 3 ) . اساس ، مج ، وز ، لب ، فق ، مب : تقتلوهم ، به قياس با نسخه مب ، و ضبط قرآن مجيد ، تصحيح شد .
( 4 ) . اساس : افتادگى دارد ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 5 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 5 .
( 6 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : معنى محكم .
( 7 ) . مج ، وز ، آج ، لب : بازاستند .
( 8 ) . چاپ شعرانى ( 2 / 92 ) فعل .
( 9 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : بر آن .
( 10 ) . لب : كالزار .
( 11 ) . مب ، مر : كنيد .
( 12 ) . چاپ شعرانى ( 2 / 93 ) : شرك .
( 13 ) . همهء نسخه بدلها : نگردند .
( 14 ) . مب به .