مقدار تحليل سوگند في قوله : لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ ( 1 ) . و گفتهاند : كنايت است عن قلَّة مكثه فى النّار . گفتند : يا رسول اللَّه ! و اگر دو باشند ( 2 ) ؟ گفت : و اگر دو باشند . تا راوى خبر گويد كه : گمان چنين است كه اگر گفتندى اگر يكى باشد ؟ هم بگفتى كه : اگر يكى باشد اين حكم حاصل بود .
عطا گفت : مراد آن است كه بنزديك خلوت نام خداى برند . مجاهد گفت : مراد آن است كه عند خلوت ذكر خداى كنند تا خداى تعالى فرزند صالح دهد بحسب مصلحت . عبد اللَّه عبّاس گفت كه رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله - گفت : هر كه او عند خلوت با حلالش بگويد :
بسم الله اللهم جنبني ( 3 ) الشيطان و جنب الشيطان ما رزقتنا
، اگر فرزندى باشد ايشان را ، شيطان به او مضرّت نكند .
و در اخبار ما آمده است كه : چون مرد با حلال خود دخول كند ، مستحب آن است كه بر وضو باشد و دو ركعت نماز كند ، و او را نيز فرمايد تا دو ركعت نماز كند .
آنگه چون زن را پيش آورند ( 4 ) دست راست بر پيشانى او نهد و بگويد :
اللَّهم على كتابك تزوّجتها و على امانتك اخذتها و بكلماتك استحللت فرجها ، فان قضيت لي في رحمها نسبا فاجعله مسلما سويّا ، و لا تجعله شرك شيطان .
سدّي و كلبي گفتند : مراد خير و عمل صالح است ، دليلش سياق آيت من قوله :
* ( وَاتَّقُوا اللَّه وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوه ) * ، و حمل او كردن بر عموم اوليتر ( 5 ) بود تا جامع بود فوايد را .
ابن كيسان گفت : معنى آن است كه آنچه خداى تعالى شما را فرموده است تقديم كنى آن را ، و آنچه حلال كرده است شما را يا حرام كرده است بر شما امتثال كنى .
* ( وَاتَّقُوا اللَّه ) * : و از خداى بترسى در جميع احوالتان در آنچه امر كرد و نهى كرد شما را ، و معنى آن كه : اتّقوا اللَّه ( 6 ) ، از معاصى خداى بپرخيزى ( 7 ) .
هامش
( 1 ) . سورهء سجده ( 32 ) آيهء 13 .
( 2 ) . مج ، وز ، دب : باشد .
( 3 ) . مج ، وز : اجنبنى .
( 4 ) . مج ، وز : او آرند .
( 5 ) . مر : اولى .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها : اتقوا معاصى الله .
( 7 ) . مج ، وز ، آج : بپرهيزى ، مب ، مر : بپرهيزيد .