قتاده و ربيع و سعيد جبير از عبد اللَّه عبّاس گفتند : چون خداى تعالى در باب يتيم ( 1 ) و مال او تشديد فرمود و آيات فرستاد من قوله : وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ ( 2 ) . . . ، و [ قوله : انّ ] ( 3 ) : الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً ( 4 ) . . . ، مردم بترسيدند يتيمان را از خويشتن دور كردند ، و مالهاى ايشان را از مال خود دور داشتند ، و طعام ايشان از طعام خود [ 282 - ر ] جدا كردند ( 5 ) و با ايشان اختلاط نكردند تا اگر از طعام يتيم كه روز را ساخته بودندى چيزى بماندى كس بنخوردى و بر نگرفتى ( 6 ) تا عوضى دادى آن را تا ( 7 ) تباه شدى ، و اين كار بر ايشان سخت شد .
بنزديك رسول - عليه السّلام - آمدند و از او بپرسيدند ، خداى تعالى اين آيت فرستاد و رسول را فرمود كه بگو ( 8 ) : * ( إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ ) * ، اگر شما اين براى خير مىكنى اصلاح كار ايشان شما را بهتر بود ، و اصلاح مال ايشان بى طمعى و اجرتى و خيانتى و اخذ عوضى مزد در آن بيشتر باشد شما را ، و اگر مصلحت در آن بود كه با ايشان اختلاط كنيد روا بود كه ايشان برادران شمااند در دين ، در طعام و شراب و دوابّ و مواشى و اسباب به يك جاى اگر مصلحت دانى ، و اگر مال ايشان را به حفظ و تجارت و عمارت به بر آرى و از آن عوضى و اجرت مثلى بردارى هم [ روا ] ( 9 ) بود . * ( فَإِخْوانُكُمْ ) * ، اى فهم اخوانكم ، ايشان برادران شمااند . و در شاذّ ابو مجلذ خواند : فاخوانكم ، به نصب على تقدير : فا [ خوانكم ] ( 10 ) تخالطون ، يعنى ايشان را جارى مجراى برادران دارى ، و آن كه با مال برادر كنى از وجوه صلاح با مال ايشان همان كنى .
[ ابو عبيد ( 11 ) گفت ] ( 12 ) : اين آيت دليل آن است كه مسافران ( 13 ) چون همسفره باشند ، ايشان را روا بود كه طعام و شرابشان ( 14 ) به يك جاى باشد ، و زيادت و نقصانى كه آن
هامش
( 12 - 10 - 1 ) . همهء نسخه بدلها : يتيمان .
( 2 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 152 .
( 3 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 4 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 10 .
( 5 ) . مج ، وز ، آج ، لب ، فق : دور داشتند ، دب : دور كردند .
( 6 ) . دب : بر نگرفتندى .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها بجز لب ، مب : يا .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها بجز دب كه .
( 9 ) . اساس : افتادگى دارد ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 11 ) . مب ، مر : ابو عبيده .
( 13 ) . همهء نسخه بدلها را .
( 14 ) . همهء نسخه بدلها بجز دب : شراب ايشان ، دب : شراب و طعام ايشان .