گفتند : براى آن موحّد گفت كه خطاب با رسول است - عليه السّلام - و مراد او و امّت ، « كذلك » خطاب با او ، و « لكم » خطاب با او و امّت اوست . همچنين خداى تعالى بيان كند براى شما آيتها را ، * ( لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ فِي ) * ( 1 ) * ( الدُّنْيا وَالآخِرَةِ ) * ، يعنى لعلَّكم ( 2 ) تتفكّرون في امر الدّنيا و الاخرة في باب النّفقة ، و تا شما در كار دنيا و آخرت انديشه كنيد ، در باب نفقه مال آنچه قوت خود و عيال است در باب دنيا راست كنيد ، و آنچه فاضل باشد و افزون براى خداى تعالى و براى آخرت صدقه كنيد تا ذخيره اى باشد شما را . و در آيت مضاف محذوف است و مضاف اليه به جاى او نهاده .
بهرى ديگر گفتند مراد آن است كه ( 3 ) : تتفكّرون فى الدّنيا و زوالها و فنائها [ و مآلها ] ( 4 ) ، تا در دنيا انديشه كنيد بدانيد ( 5 ) كه فانى است و زايل و مآل او با فنا و زوال است ، و در آخرت انديشه كنيد كه سراى بقا و ( 6 ) ثواب است ، تا چون انديشه كرده باشيد شما را داعى بود بر صدقه و نفقه كردن ، و صارف بود از بخل و حرص بر حطام دنيا .
و جار و مجرور در محلّ مفعول به باشد نه در جاى ظرف ، تا كسى گمان نبرد كه در قيامت تكليف نظر و تفكّر باشد .
* ( وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى ) * ( 7 ) ، عبد اللَّه عبّاس به روايت عطيّه و ضحّاك و سدّى گفتند : سبب نزول آيات آن بود كه عرب در جاهليّت كار يتيم عظيم داشتندى ، و مال او از مال خود دور داشتندى ، و با او مؤاكله و مخالطه نكردندى ، و اگر او را چهار پاى بودى كس بر او ننشستى ( 8 ) ، و اگر خدمتكارى بودى كس او را خدمت نفرمودى و متشئّم بودندى از آن ، چون اسلام آمد از رسول - عليه السّلام - پرسيدند حديث يتيمان . خداى تعالى اين آيت فرستاد : * ( وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى ) * ، و مىپرسند اى محمّد تو را از يتيمان . * ( قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ ) * ، بگو كه اصلاح كار ايشان به حسب مصلحت بهتر بود شما را .
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها أمر .
( 2 ) . اساس : لعلَّهم ، با توجّه به مج تصحيح شد .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها لعلَّكم .
( 4 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها و ترجمه عبارت افزوده شد .
( 5 ) . مج ، وز ، آج ، لب ، فق : كنى بدانى .
( 6 ) . مج ، وز ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر سراى .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها الاية .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها بجز دب : بر ننشستى .