كردى و به اين تمسّك كردى ، و آن كبائر و كفر خود فراموش كردى ( 1 ) .
قوله : * ( وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ ) * ، اين جمله دگر است مستأنف هم در آن معنى ، و مراد به « فتنة » كفر است [ و شرك به خداى عظيمتر ] ( 2 ) است از كشتن پسر حضرمىّ .
چون اين آيت آمد ، عبد اللَّه بن جحش نامه نوشت به مسلمانان مكّه و گفت : چون كافران شما را تعيير كنند بدانچه من كردم ، شما نيز ايشان را تعيير كنيد به كفر و منع رسول و اخراج او از مكّه كه خداى براى من مشركان را جواب داد .
آنگه گفت : * ( وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ ) * ، گفت : اگر اين كافران ممكّن باشند و توانند ، پيوسته با شما كارزار ( 3 ) كنند تا شما را از دين خود برگردانند اگر توانند . قتاده گفت : قتال در ماه حرام و در حرم منسوخ است بقوله : فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ ( 4 ) . . . ، و بقوله : وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ ( 5 ) . . . ، و جبّائى اين قول اختيار كرد .
و عطا و ديگر مفسّران گفتند : او بر تحريم است ، و مذهب ما آن است كه :
هر كس كه اين ماه و اين جاى را حرمت دارد ، و قتال نكند ، با او قتال نكنند و ابتدا نكنند به اذيّت او ، و آن كس كه اين ( 6 ) حرمت ندارد با او قتال كنند . و رسول - عليه السّلام - چون فتح مكّه بكرد ، خطبه كرد و گفت :
ان الله احلها لي في هذه الساعة و لا يحلها لاحد بعدي الى يوم القيامة .
و قوله : * ( وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِه فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ ) * ، بدان كه ارتداد مؤمن بنزديك ما درست نبود ، براى آن كه اجماع است كه بر ايمان استحقاق ثواب ابد بود ، و بر كفر استحقاق عقاب ابد بود ، و جمع از ميان ايشان در حقّ يك شخص متعذّر بود ، براى آن كه صحّت استحقاق تبع صحّت وصول است ، و چون وصول صحيح نبود
هامش
( 1 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر و اگر گويند چگونه شايد كه صدّ و كفر مبتدا باشد ، و اين هر دو نكره است ، و مبتدا بايد كه معرفه باشد ، گوييم : روا بود كه نكره باشد ، چون موصوف باشد يا مخصوص ، كقولهم : رجل من بنى تميم فارس و غلام كريم النّسب حاضر و آنچه بدين ماند . و صدّ مخصوص است بقوله : * ( عَنْ سَبِيلِ اللَّه وَكُفْرٌ ) * ، به نيز يقوله اى باللَّه ، پس بدين وجه روا باشد .
( 2 ) . اساس : افتادگى دارد ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 3 ) . لب : كالزار .
( 4 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 5 .
( 5 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 193 .
( 6 ) . مب ماه را .