كردند . مسلمانان دلتنگ شدند ، خداى تعالى به تسلَّى ايشان اين آيت فرستاد : * ( أَمْ حَسِبْتُمْ ) * ، بيان كرديم كه : « ام » معادل همزه استفهام بود ، و اين جا در كلام استفهامى ( 1 ) ظاهر نيست ( 2 ) .
فرّاء گفت ( 3 ) : به معنى همزه استفهام است ، و « ميم » صله است ، معنى آن است كه : « أحسبتم ( 4 ) » . و زجّاج گفت : به معنى « بل » است ، چنان كه شاعر گفت :
بدت مثل قرن الشّمس في رونق الضّحى
و صورتها أم انت فى العين املح
اى بل انت .
و خطاب كرد با مؤمنان ، گفت : پنداشتى كه به بهشت خواهى شدن ، و مانند آن كه مكلَّفان را در [ آن ] ( 5 ) تكليف بود شما را نخواهد بودن . * ( وَلَمَّا يَأْتِكُمْ ) * ، و به شما نيامده مانند آن كه به آنان آمد كه پيش شما بودند . و گفتهاند : « لمّا » به معنى « لم » است و هر دو نفى را باشد ، چنان كه گفت : لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ ( 6 ) . . . ، اى لم يلحقوا بهم ، و چنان كه نابغه گفت :
ازف التّرحّل غير أنّ ركابنا
لمّا تزل بركابها و كأن قد
اى لم تزل .
و در « لمّا » معنيى باشد زيادت كه در « لم » نبود ، و [ براى ] ( 7 ) آن تا قطع طمع منتظر نباشد ، چنان كه كسى را بينى كه منتظر ركوب امير باشد گويى : لمّا يركب الامير ، يعنى هنوز بر نشسته نيست ( 8 ) [ 272 - پ ] ، انتظار آن ( 9 ) كه باشد كه بر نشيند ، و در برابر او « قد » به كار دارند تا قطع طمع كنند به آن ، گويند اين منتظر را : قد ركب
هامش
( 1 ) . اساس : اساى ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 2 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب : است .
( 3 ) . همه نسخه بدلها همزه .
( 4 ) . اساس : جستم ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 5 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به نسخه آج تصحيح شد .
( 6 ) . سورهء جمعه ( 62 ) آيهء 3 .
( 7 ) . اساس : زير وصّالى رفته ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 8 ) . اساس : وصّالى شده و متن اصلى محو شده ، به نظر مىرسد كه متن برابر نسخه مب به صورت « اسير سوار نشده است » نو نويسى گرديده . با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها و سياق عبارت در جمله بعدى « باشد كه بر نشيند » تصحيح شد .
( 9 ) . مج ، وز ، دب ، آج ، لب ، فق ، مر : كن ، مب : منتظر باش .