نتواند كردن ، و هر چه فعل خداى باشد لا محال خداى تعالى آن را مريد باشد ، و خداى تعالى مريد است كه همهء مكلَّفان را هدايت كند به راه راست و خود كرده است ، آنچه ايشان مهتدى نشدهاند دليل نكند كه براى آن است كه خداى تعالى هدايت نكرد ، چه هدايت عام است و مهتدى بعضىاند ، چنان كه امر و نهى [ 272 - ر ] عام است و لكن مطيع و منتهي ( 1 ) اندك .
قوله : * ( أَمْ حَسِبْتُمْ ) * ، خداى تعالى به اين آيت خطاب كرد با مؤمنان امّت محمّد آنان كه معنّىاند ( 2 ) بقوله تعالى : * ( فَهَدَى اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيه مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِه ) * ( 3 ) .
قتاده و سدّى گفتند : آيت در غزاى خندق آمد كه مسلمانان را از آن خوف رسيد و جهد و مشقّت كه خداى تعالى از ايشان حكايت كرد : وَإِذْ زاغَتِ الأَبْصارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ ( 4 ) ، و گفتهاند : در كالزار ( 5 ) احد آمد كه عبد اللَّه ابىّ سلول ، اصحاب رسول را گفت : تا كى شما خويشتن در تلف نهى و به علف شمشير كنى ؟ و به جان و به مال خطر كنى ؟ و خويشتن را غرور دهى ؟ ايشان گفتند : هر كه از ما قاتل بود ، مجاهد و غازى باشد ، و هر كه مقتول بود شهيد بود . ايشان گفتند : اين چه تمنّاى باطل است ، اگر محمّد رسول حق بودى ، خداى تعالى دشمن را بر او ظفر ندادى ، و قتل و اسر بر اصحاب او مسلَّط نكردى ، خداى تعالى اين آيت بفرستاد و گفت : مىپندارى كه آسان به بهشت شايد شدن ؟ گمان مىبرى كه به بهشت خواهى شدن ، و شما را به بلا مبتلا ( 6 ) نكنند كه آنان را كه پيش ( 7 ) شما بودند كردند ؟ اين تمنّاى است از شما عطا گفت : سبب نزول آيت آن بود كه چون رسول - عليه السّلام - با اصحابان ( 8 ) از مكّه به مدينه آمدند ( 9 ) ، ايشان را سختيى برسيد ، كه ايشان دست تهى آمده بودند ، و خان و مان رها كرده ، و جهودان به معادات برخاستند ، و منافقان زبان طعن دراز
هامش
( 1 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : مهتدى .
( 2 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : معين .
( 3 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 213 .
( 4 ) . سورهء احزاب ( 33 ) آيهء 10 .
( 5 ) . مج ، وز ، دب ، فق ، مب ، مر : كارزار .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها بجز مب : ابتلا .
( 7 ) . مب ، مر از .
( 8 ) . آج ، لب ، فق ، مر : اصحاب .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها : آمد .