* ( وَمَا اخْتَلَفَ فِيه إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوه ) * ، و خلاف نكردند در كتاب الَّا آنان كه كتاب به ايشان دادند از جهودان و ترسايان ، * ( مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ ) * ، پس از آن كه حجّت به ايشان آمد ، يعنى احكام توريت و انجيل ، و گفتهاند : مراد به « بيّنات » ادلَّه و حجج عقل است .
قوله : * ( وَمَا اخْتَلَفَ فِيه ) * ، اين « ها » شايد تا ضمير كتاب بود امّا كتاب ايشان و امّا كتاب ما اعنى قرآن ، و شايد كه راجع بود با حق ، و شايد كه راجع بود با محمّد - عليه السّلام . و لكن ( 1 ) * ( إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوه ) * ، اين ضمير ممكن نيست كه راجع باشد الَّا با كتاب .
و اختلاف ايشان در كتاب محتمل است دو وجه را : يكى آن كه بعضى در كتاب بعضى خلاف مىكنند ، چنان كه خداى تعالى از ايشان حكايت كرد : وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّه قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَه ( 2 ) . . . ، و گفتند :
نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ ( 3 ) .
و وجه ديگر آن كه : كتاب را تحريف و تبديل مىكردند ، كقوله تعالى : يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه ( 4 ) .
قوله : * ( بَغْياً بَيْنَهُمْ ) * اى ظلما و حسدا ، و نصب او بر مفعول له [ باشد ] ( 5 ) ، [ 271 - پ ] براى بغى و ظلم و حسد را اين خلاف كردند پس از آن كه حجج متظاهر شد و ادلَّه مترادف .
* ( فَهَدَى اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا ) * ، گفتهاند : « لام » به معنى الى است ، يعنى الى ما اختلفوا ، و هر دو مستعمل است ، يقال : هديته لكذا و الى كذا ، قال اللَّه تعالى : الْحَمْدُ لِلَّه الَّذِي هَدانا لِهذا ( 6 ) . . . ، خداى تعالى مؤمنان را هدايت داد به آيات و ادلَّه به حق از آنچه ايشان در وى خلاف كردند .
ابن زيد گفت : ايشان در نماز خلاف كردند ، بعضى روى به مشرق كردند و
هامش
( 1 ) . مب قوله تعالى .
( 2 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 91 .
( 3 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 150 .
( 4 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 13 .
( 5 ) . اساس : ندارد با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 6 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 43 .