خواند ( 1 ) : في ظلال ، جمع ظلّ . و ابر را براى آن غمام خوانند كه آسمان بپوشد .
* ( وَالْمَلائِكَةُ ) * ، جمله قرّاء به رفع خوانند عطفا على اسم اللَّه ، و ابو جعفر به جرّ خواند عطفا على الغمام ، و معنى آن بود كه ( 2 ) : مع الملائكة ، با فريشتگان . و در قراءت ابىّ و عبد اللَّه مسعود چنين است ( 3 ) : هل ينظرون الَّا أن يأتيهم اللَّه و الملائكة في ظلل من الغمام .
بدان كه علما در تأويل و معنى « اتيان » بسيار سخن گفتهاند . بعضى اخبارى آوردهاند و اتيان ( 4 ) حمل كرده ( 5 ) بر انتقال ، و آيت را تفسير داده بر وجهى كه مقتضى تشبيه و تجسيم بود ، و آن قولى است كه قطع كنيم بر بطلان آن ، براى منع ادلَّه عقل از آن .
و قومى دگر گفتهاند : اين آيت را و آنچه مانند اين باشد ، به تنزيلش ايمان آريم [ 266 - ر ] و در تأويلش توقّف كنيم . اتيان بگوييم چنان كه در قرآن هست ، و لكن تفسير و كيفيّت ندانيم ، و آنچه ندانيم نگوييم . و اين جماعتىاند از مفسّران و فقهاى سلف چون : كلبى و اوزاعى و مالك و احمد و اسحاق ، و ايراد اخبارى كه ايشان كردند ( 6 ) نياورديم صيانت كتاب را ، از آن كه در او تشبيه و تجسيم باشد - تعالى اللَّه عن ذلك علوّا كبيرا .
امّا آنان كه به تأويل اين آيت و كلام در او مشغول شدند ، چند قول گفتند . يكى آن كه : « في » به معنى « با » است كه عرب حروف صفات بعضى به جاى بعضى بنهند ، و معنى آن است كه : ان يأتيهم اللَّه في ظلل ، اى بظلل ، خداى ابرى بيارد در آن ابر فريشتگان باشند ، و اين وجهى باشد در تاويل اين آيت .
و وجهى دگر گفتند اين آيت على حذف المضاف و اقامة المضاف اليه مقامه باشد ، چنان كه گفت : وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ ( 7 ) . . . ، وَجاءَ رَبُّكَ ( 8 ) . . . اى اهل القرية ، و :
هامش
( 1 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر كه .
( 2 ) . آج من الملائكة اى ، لب ، فق ، مب ، مر على الملائكةاى .
( 3 ) . مب قوله تعالى .
( 4 ) . مب را .
( 5 ) . مب : حمل كردهاند .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها در اين باب .
( 7 ) . سورهء يوسف ( 12 ) آيهء 82 .
( 8 ) . سورهء فجر ( 89 ) آيهء 22 .