گفت : مثل اسلام چون مثل درخت است رسته ( 1 ) ، ايمان به خداى اصل آن درخت است ، و نماز پنج بنه ( 2 ) آن درخت است ، و روزه ماه رمضان پوست آن درخت است ، و حجّ و عمره بار آن درخت است ، وضو و غسل جنابت آبخور ( 3 ) آن درخت است ، و مبرّت ( 4 ) با مادر و پدر و صله رحم شاخهاى ( 5 ) آن درخت است ، و باز استادن ( 6 ) از آنچه خداى به حرام كرده است برگ آن درخت است ، و عمل صالح ميوه آن درخت است ، و ذكر خداى تعالى بيخ آن درخت است ، چنان كه درخت نيكو نبود الَّا به برگ سبز ، همچونين اسلام نيكو نبود و صالح الَّا به اجتناب از محارم و به اعمال صالحة .
* ( كَافَّةً ) * ، اى جميعا ، جمله به يك بار . و اصل او از « كفّ » باشد ، و آن منع بود ، و از اين جا نورده پيراهن را « كفّه » گويند ، براى آن كه منع كند از آن كه ريسمانهاى او منتشر شود ، و « كفّة الميزان » براى آن كه حاوى باشد آن زر و سيم را كه در او باشد ، و ميان دست را « كفّ » ( 7 ) گويند براى آن كه ( 8 ) از تن منع كند ، و ممنوع البصر را « مكفوف » گويند ، و جمله جماعت را براى آن « كافّه » گويند كه بعضى منع كنند بعضى را به ازدحامشان .
و نصب او بر حال باشد ، اى مجتمعين مانعين مانعا بعضهم بعضا ( 9 ) .
* ( وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ ) * ، جمع « خطوة » باشد ، و خطوه گام بود ، فرجة ما بين القدمين ، به ضمّ « خا » و ( 10 ) فتح ، يك بار گام نهادن باشد ( 11 ) . * ( إِنَّه لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ ) * ، كه او شما را دشمنى آشكار است و تفسير اين برفته است .
شعبى ( 12 ) روايت كند از جابر عبد اللَّه انصارى كه يك روز عمر خطَّاب [ 265 - پ ] رسول را - صلَّى اللَّه عليه و آله - گفت : يا رسول اللَّه ، ما از جهودان حديثهاى ( 13 ) نيكو
هامش
( 1 ) . مر : درسته .
( 2 ) . آج ، لب ، فق ، مب : نماز پنج گانه تنه .
( 3 ) . مر : آب .
( 4 ) . مر : و نيكويى كردن .
( 5 ) . مر : شاخ .
( 6 ) . مر : بازداشتن .
( 7 ) . لب : كفّه .
( 8 ) . آج خطره را ، لب ، فق حضرت را ، مب ، مر مضرت را . چاپ شعرانى 2 / 157 : خطرات را .
( 11 - 9 ) . مب قوله تعالى .
( 10 ) . مج ، وز ، دب ، لب ، فق ، مب به .
( 12 ) . اساس : شعبى .
( 13 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، سخنهاى ، مر : سخنان .