پس قولى اين است كه : « اذا تولَّى » ادبر و اعرض ، چو ( 1 ) روى برگرداند ( 2 ) زبان بگرداند ، چو پشت بر كند ( 3 ) روى برتابد ، اين قول عكرمه است .
حسن بصرى گفت : از آن كه گفته باشد باز آيد سخن بگرداند كلمتش مختلف شود ، دو قول شود . از دو روى ، دو روهى ( 4 ) عجب نباشد ، و از دو زبان ، دو قولى بديع نبود ، و آن كه چنين بود سيّان قوله و بوله و نجواه و نجواه لا جرم نا معتمد شود .
ضحّاك گفت : « و اذا تولَّى » معنى آن است كه تولَّى الامر و صار واليا ، والى شود .
* ( سَعى فِي الأَرْضِ ) * سيّئ الملكة و لئيم الظَّفر باشد چو ( 5 ) دست بر يابد ( 6 ) عفو نكند ، آنچه نكند براى آن نكند كه نتواند ، و آنچه نراند ( 7 ) براى آن كه نرود ( 8 ) ، چنان كه گفت :
و الظَّلم في خلق النّفوس فإن تجد
ذا عفّة فلعلَّة لا يظلم
تا رعيّت باشد به ظلم گردن نرم دارد ، چون والى شود دست به ظلم ديگران دراز كند . * ( سَعى فِي الأَرْضِ ) * ، اى اسرع بالفساد ، سعى خير نكند سعايت شرّ كند ، و اصل « سعى » اسراع فى المشى باشد ، يقال : فلان سعى بين القوم بالنّميمة ، اين در شر باشد و سعى في كذا من الخير اذا بالغ ( 9 ) فيه ، قال الاعشى :
و سعى لكندة سعى غير مواكل
قيس فضرّ عدوّها و بنى لها
* ( سَعى فِي الأَرْضِ ) * ( 10 ) ، اى سار فيها للفساد ، براى آن كه اين « لام » به اضمار « ان » نصب كند . و « ان » مع الفعل در تقدير مصدر باشد ، در اين زمين برود تا تباهى كند .
ابن جريج گفت : بقطع الرّحم و سفك الدّماء ، تا رحم و خويشى ببرّد و خونها به ناحق بريزد . و « فساد » نامى است جامع جمله معاصى را .
هامش
( 1 ) . آج ، لب ، فق ، مب : چون .
( 2 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر كلمتش مختلف شود و .
( 3 ) . مر : برگرداند .
( 4 ) . مج ، وز ، آج ، مب ، مر : دورويى ، فق : در روى .
( 5 ) . مب : چون .
( 6 ) . دب : دست بر آيد ، مب : دست يابد .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها بجز دب ، برانده .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها بجز دب : برود .
( 9 ) . مج ، وز ، لب ، فق ، مب ، مر : بلغ .
( 10 ) . چاپ شعرانى ( 2 / 147 ) * ( لِيُفْسِدَ فِيها ) * .