كس بنزديك خداى مردى سخت خصومت ستيزه كش ( 1 ) باشد ، و قال الرّاجز :
تلدّ اقران الرّجال اللَّدّ
و قال الشّاعر :
انّ تحت التّراب حزما و عزما
و خصيما الدّذا مغلاق
زجّاج گفت : اشتقاق او من لديدى العنق اى جانباه ، از سويهاى گردن است ، يعنى به هر جانب كه به او فراز شوى گردن بر پيچد . و « خصام » ، مخاصمه باشد ، و اين قياس مطَّرد است ، فعال در معنى مفاعله ، اين قول ابو عبيد ( 2 ) است .
زجّاج گفت : « خصام » ، جمع خصيم باشد كطويل و طوال و كريم و كرام ، اين نيز قياسى مطَّرد است ، و قيل : جمع خصم . و گفت : « خصم » را بر خصوم و خصام جمع كنند ، كبحر و بحور و بحار . و بر اين وجه اضافة الشّىء الى جنسه باشد ، كقولهم : كريم الرّجال و هو شجاع الفرسان ، و اضافت به معنى « من » باشد ، من باب خاتم فضّة و باب ساج ( 3 ) .
زجّاج گفت : حقيقت خصومت تعمّق در بحث باشد ، و از اين جا گوشها ( 4 ) جوال را خصوم گويند .
سدّى گفت : « الدّ الخصام » اعوج الخصام باشد ، كژ خصومت ، يعنى خصم راه به سر خصومت او نبرد .
و مجاهد گفت : « الدّ » آن بود كه مستقيم نبود در خصومت ، و اين در معنى قول سدّى است .
حسن بصرى گفت : « الدّ » دروغزن باشد . قتاده گفت : شديد القسوة سخت و سنگدل ( 5 ) باشد در معصيت ، و در باطل مجادل بود ، عالم زبان جاهل عمل باشد ، حكمت گويد و خطبه ( 6 ) كند ، به زبان خاطب بود و به عمل خاطى ( 7 ) ، به زبان خطيب ( 8 ) و به عمل مخطى نه مصيب .
هامش
( 1 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : ستيزه گر .
( 2 ) . دب : ابى عبيده ، مب ، مر : ابو عبيده .
( 3 ) . لب ، فق ، مب و بحار .
( 4 ) . گوشها / گوشهها ، دب ، لب ، فق : گوشهاى .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها بجز مب : سخت سنگدل .
( 6 ) . مج : حكم گويد و خطئيت .
( 7 ) . مج ، وز ، لب : خاطبى .
( 8 ) . آج ، لب ، فق قول ، مب : خطيب القول .