منازعت كردندى اينان گفتندى ( 1 ) . حجّنا أتمّ ( 2 ) من حجّكم ، حجّ ما از حجّ شما تمامتر است ، و آنان هم اين گفتندى ( 3 ) و در اين باب خصومت كردندى .
القاسم بن محمّد گفت ، آن بود كه قومى گفتندى : الحجّ اليوم ، و گروهى دگر گفتندى [ 247 - ر ] : الحجّ غدا ، يكى گفتى : حجّ امروز است ، و يكى گفتى :
فرد است ، در اين باب خصومت كردندى .
ابن زيد گفت : آن بودى كه هر يكى به موقفى بايستادندى ، آنگه هر گروهى دعوى كردندى كه : موقف ابراهيم آن ( 4 ) است كه ما ايستاديم » .
مقاتل گفت : « جدال » آن بود كه در حجّ وداع رسول - عليه السّلام - فرمود صحابه را كه : هر كه هدى نرانده است حلال شود و حجّ عمره كند ، گروهى مخالفت كردند و گفتند : ما نكنيم كه ما احرام به حجّ گرفتهايم ، و در اين گفت و گوى كردند - چنان كه بيان كرديم - فذلك جدالهم .
و مجاهد گفت : « جدال » آن بود كه گروهى حجّ ذو الحجّه كردندى ، و گروهى تأخير كردندى تا دگر ماه و دگر وقت ، و ذلك النّسيىء الَّذي ذكره اللَّه في قوله : إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ ( 6 ) . . . ، و گروهى گفتندى : اين رواست و گروهى گفتندى :
روا نيست فذلك جدالهم .
و در اخبار اصحاب ما آمد كه « جدال » قول الرّجل ( 7 ) : لا و اللَّه و بلى و اللَّه صادقا او كاذبا ، گفتن : لا و اللَّه و بلى و اللَّه باشد به راست يا به دروغ .
و اهل معانى گفتند : صورت نفى است و معنى نهى ، اى لا ترفثوا و لا تفسقوا و لا تجادلوا ، يعنى رفث و فسوق و جدال مكنى ، چه اگر خبر بودى دروغ بودى ، چنان كه رسول - عليه السّلام - گفت :
لا حلف فى الاسلام و لا فتك فى الاسلام
، المعنى لا تحلفوا و لا تفتكوا .
ابو هريره روايت كند از رسول - عليه السّلام - كه گفت : هر كس كه او حجّ خانه
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : اين گفتى .
( 2 ) . وز : اتمم ، دب : خير .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها با هم .
( 4 ) . مب : اين .
( 5 ) . مب ، مر : ايستادهايم .
( 6 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 37 .
( 7 ) . آج ، لب ، فق ، مب : الرّجال .