و ابو رجاء العطاردىّ در شاذّ به عكس اين خواند : فلا رفث و لا فسوق و لا جدال ، باز پسين به رفع ، و دو گانه پيشين به فتح ، چنان كه شاعر گفت و اخفش آورد :
ذاكم و جدّكم الصّغار بعينه
لا امّ لي إن كان ذاك و لا أب
و ابو جعفر هر سه به تنوين و رفع خواند ، و باقى قرّاء همه به فتح خواندند بر عكس قراءت ابو جعفر ، و چون به فتح خوانند معنى نفى جنس بود ، چنان كه : لا رجل فى الدّار و لا امرأة و چون به رفع ( 1 ) و تنوين خوانند ، معنى نفى يكى باشد . منكّر از جمله جنس ، چنان كه : لا رجل فى الدّار و لا امرأة ، در اين وجه شايد كه دو مرد ( 2 ) در سراى باشند يا جماعتى ، براى آن كه او نفى يكى كرد ، و بر قراءت اوّل هيچ كس از جنس مردمان نه يكى و نه جماعتى نشايد تا ( 3 ) باشند ، هذا هو الفرق بين ( 4 ) القراءتين من جهة المعنى اكنون مفسّران خلاف كردند در معنى آيت ، عبد اللَّه مسعود و عبد اللَّه عبّاس و عبد اللَّه عمر ( 5 ) و حسن بصرى و عمرو بن دينار و مجاهد و قتاده و ابراهيم و ربيع و زهرى و سدّى و عطا و عكرمه و ضحّاك گفتند : مراد به « رفث » جماع است - و اين مذهب ماست ، و طاووس و ابو العاليه گفتند : مراد تعريض ( 6 ) به جماع است و ذكر آن كردن پيش زنان . و عطا گفت [ 246 - پ ] : وعده مرد است ( 7 ) زن را به جماع بعد الاحلال من الاحرام .
حضير بن قيس ( 8 ) گفت : با عبد اللَّه عبّاس ( 9 ) بودم در راه حجّ . چون فرود آمديم ، او بيامد و تعهّد شتر مىكرد در ميانه دنبال شتر به دست گرفت ، و مىپيخت ( 10 ) چنان كه عادت رحّال ( 11 ) باشد ، و مىگفت :
و هنّ يمشين بنا هميسا
ان يصدق ( 12 ) الطَّير ننك لميسا
او را گفتم : أ ترفث و انت محرم ، رفث مىگويى و تو محرمى ؟ گفت : إنّما الرّفث
هامش
( 1 ) . چاپ شعرانى ( 2 / 115 ) : بر منع .
( 2 ) . چاپ شعرانى دو زن .
( 3 ) . مب : كه .
( 4 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مر : من .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : عبد اللَّه بن عمر .
( 6 ) . وز : تعرّض .
( 7 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : مراد است .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها : حصين بن قيس .
( 9 ) . وز و عبد اللَّه عمر و حسن بصرى .
( 10 ) . آج ، مب : مىپيچيد ، فق : مىهحت .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها : رجال .
( 12 ) . وز ، دب ، آج ، لب ، فق : صدق .