شعبى و مجاهد و حسن و مذهب ماست ، و روايت محمّد بن علىّ الباقر - عليهما السّلام . و بر قول بعضى دگر ، و آن عطا و ربيع و طاووس و ابن شهاب است ، نه روز از ذو الحجّة ، چه بر قول ايشان وقوف ( 1 ) به عرفات واجب است ( 2 ) به مشعر واجب نيست ( 3 ) ، حجّ درست بود بى آن ، و بنزديك ما وقوف به موقفين واجب است ، و از جمله اركان است ، و حق تعالى عبارت كرد از دو ماه و ده روز به « اشهر » و آن جمله قليل است ، و اقلّ جمع بر مذهب درست سه باشد ، آن ده روز را به يك ماه برخواند براى آن فعلى در بعضى از او ( 4 ) واقع است ، و چون فعل ( 5 ) در بعضى ( 6 ) روز يا ماه واقع باشد عرب اضافت با جمله ماه يا روز كنند ( 7 ) ، گويند : خرجنا يوم الجمعة و في اوائل الشّهر و فى النّصف الاوّل منه و شهر كذا و قدمنا مكّة يوم التّروية ، و اگر چه اين خروج در بعضى از روز و بعضى از ماه بوده باشد .
و امّا شوال ، اگر چه بسيار مردمان باشند كه در اين ماه در راه حجّ نباشند در ساز و اهبت ( 8 ) و نيّت حجّ باشند ، براى آن شوّال را ماه حجّ خواند ( 9 ) ، و آنان كه از اقاصى ( 10 ) بلاد آيند ايشان خود ( 11 ) در راه باشند ، و آن از جمله افعال حجّ بود براى آن كه قضاى مناسك بى قطع مسافت ممكن نباشد .
و براى آن « معلومات » گفت ، كه اين جمعى باشد كه هر يكى از وحدان او مؤنّث باشد ، و اين جا نه چنين است بل كه ( 12 ) « شهر » مذكّر است ، پس « معلومة » ( 13 ) بايست تا گفتى ( 14 ) ، و لكن چون « شهر » مشتمل باشد على ( 15 ) ايّام و ليال ( 16 ) ، بر روزها و شبها - و آن جمع بود و جمع مؤنّث - هر ماهى را از روى معنى بر تقدير مؤنّثى بنهاد ، چون جمع كرد ماه را جمع مؤنّث كرد - از اين وجه كه بيان كرديم .
هامش
( 1 ) . مر : توقّف .
( 3 - 2 ) . مر و .
( 4 ) . مج : بعضى روزه ، مب : از آن ماه .
( 5 ) . مب : فعلى .
( 6 ) . مب از .
( 7 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : كند .
( 8 ) . مب : تهيّه .
( 9 ) . مب : ماه ذى حج خوانند .
( 10 ) . مر : اقصى .
( 11 ) . مب در اين ماه .
( 12 ) . مب : براى .
( 13 ) . مج : معلوم .
( 14 ) . مب ، مر . گفت .
( 15 ) . مب : بر .
( 16 ) . مب : ليالى .