آن است كه از خانه ايشان تا به مكّه دوازده ميل باشد از چهار جانب . عبد اللَّه عبّاس و مجاهد گفتند : حاضران مسجد اهل حرم ( 1 ) باشند ، و مكحول و عطا گفتند : آنان كه از ميان مكّه ( 2 ) خانه دارند ، و زهرى و مالك گفتند : آنانند كه خانه ايشان در عرفه و عرنه و پيرامن مكّه باشد ، آنان كه چنين باشند فرض ايشان قران يا افراد باشد ، و آنان كه وراء ( 3 ) اين باشند ( 4 ) فرض ايشان تمتّع ( 5 ) باشد .
* ( وَاتَّقُوا اللَّه ) * ، از خداى بترسى در مراعات و محافظت حدود و احكام و فرايض حجّ . * ( وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه شَدِيدُ الْعِقابِ ) * ، و بدانى كه خداى تعالى سخت عقوبت است آنان را كه حدود و احكام او را كار نبندند و از آن تعدّى كنند . و فرق ميان عذاب و عقاب آن است كه عذاب شايد كه مبتدا بود بى سببى ، و لكن عقاب الَّا به استحقاق نباشد عقيب ( 6 ) فعلى كه موجب آن بود .
* ( الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ ) * ، « حجّ » مرفوع است به ابتدا ، و « اشهر معلومات » خبر اوست ، و خبر بايد كه ( 7 ) مبتدا بود ، و اين جا چنين نيست براى آن كه حجّ ماه نباشد ، پس لا بدّ بود از تقدير محذوفى ، و اين از باب وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ ( 8 ) . . . ، وَجاءَ رَبُّكَ ( 9 ) باشد ، على تقدير حذف المضاف و اقامة المضاف اليه مقامه و تقدير اين باشد ( 10 ) :
وقت الحجّ اشهر معلومات ، چنان كه : الحرّ شهران و البرد شهران ، يعنى وقت الحرّ و وقت البرد [ 245 - پ ] .
و كسائى گفت عرب گويد : الصّيد شهران و الطَّيلسان ثلاثة اشهر ، يعنى اوان ( 11 ) الصّيد و اوان الطَّيلسان ، اين قول كسائى است ، و زجّاج گفت : اشهر الحجّ اشهر معلومات ، و معنى متقارب است ، و آن شوّال است و ذو القعده و ده روز از ذو الحجّة على قول بعض المفسّرين ، و اين قول عبد اللَّه عبّاس است و عبد اللَّه عمر و ابراهيم و
هامش
( 1 ) . اساس : حرام ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 2 ) . مب : آنان باشند كه در ميان .
( 3 ) . مب : دور از .
( 4 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مر : باشد .
( 5 ) . مب و افراد .
( 6 ) . آج ، لب ، فق : عقب .
( 7 ) . مر تابع .
( 8 ) . سورهء يوسف ( 12 ) آيهء 82 .
( 9 ) . سورهء فجر ( 89 ) آيهء 22 .
( 10 ) . مب كه .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها : زمان .