« لام » در او تعريف جنس راست ، بر حدّ آن كه در صلات هست ، و لكن اسم زكات در شرع جز بر فريضه نيفتد ( 1 ) - و در تفسير اين در جاى خود برفت .
آنگه حق تعالى گفت : * ( وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ ) * ، مدح كرد آنان را كه به عهد وفا كنند . و « واو » عطف است على قوله : * ( مَنْ آمَنَ ) * ، و اگر چه « امن » موحّد است ، لفظ « من » صالح است واحد و جمع را ، يك بار از او كنايت بر واحد كنند و يك بار به جمع چنان كه قديم تعالى گفت : وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوه ( 2 ) . . . و قول كوفيان كه گفتند : رفع على المدح است وجهى ندارد ، و تقدير چنين باشد ( 3 ) : و لكنّ البارّهم المؤمنون باللَّه و الموفون بعهدهم اذا عاهدوا ، يقال : وفى به عهده و اوفى لغتان ، و لغت اهل حجاز اوفى است ، و در قرآن بيشتر اين آمد [ 207 - پ ] من قوله : أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ( 4 ) . . . ، وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّه ( 5 ) . . . ،
و يُوفُونَ بِالنَّذْرِ ( 6 ) . . . ، و وجوه و اقسام عهد گفته شد ، و اين جا مراد عقد است و ميثاق و نذر و سوگند ، از آن كه در شرع واجب است به آن وفا كردن يا مستحبّ و مسنون ( 7 ) براى آن كه مورد آيت بر سبيل مدح است ، و مدح بر فعل واجب و مندوب باشد ، و عهدى و بيعتى كه با رسول - عليه السّلام - كردند در اين باب داخل بود ، و خداى - جلّ جلاله - چنان كه مدح كرد وفا كنندهء به عهد را ، ذمّ كرد ، آنان را كه عهد بشكافند و به عهد وفا نكنند في قوله : الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّه مِنْ بَعْدِ مِيثاقِه ( 8 ) . . . ، و في قوله :
وَ مِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّه ( 9 ) - الاية الى قوله : وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ ( 10 ) .
آنگه گفت : من تو را از عهد بخواهم ( 11 ) پرسيدن في قوله : إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا ( 12 ) .
پس باز نمود كه تو مأمورى به وفاى عهد في قوله :
هامش
( 1 ) . مج ، وز : نيوفتد .
( 2 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 25 .
( 3 ) . لب كه .
( 4 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 1 .
( 5 ) . سورهء نحل ( 16 ) آيهء 91 .
( 6 ) . سورهء دهر ( 76 ) آيهء 7 .
( 7 ) . آج ، لب ، فق ، مب : منون ، چاپ شعرانى ( 2 / 25 ) : مندوب .
( 8 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 27 .
( 9 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 75 .
( 10 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 76 .
( 11 ) . مج ، وز ، آج : نخواهم .
( 12 ) . سورهء بنى اسرائيل ( 17 ) آيهء 34 .