يكى آن كه : اين دو آيت مطابق نيستند ( 1 ) ، دگر آن كه : تكرار باشد ، سيم آن كه : ممتنع نبود كه در آيت زكات بر وجوب باشد به اجماع ، و در اين آيت بر ندب باشد هم بر اجماع ، و آن كه روايت كردند كه :
فى المال حقّ سوى الزّكوة ، قاله ( 2 ) رسول اللَّه - صلَّى اللَّه عليه و إله ،
و تلا هذه الاية ، و آنگه ( 3 ) گفت : در شتر ، بيرون زكات حقهايى هست ، چون از آن پرسيدند ، گفت :
اطراق فحلها و اعارة ظهرها و منيحة ( 4 ) سمينها ،
گفت : آن كه فحلش بدهد براى گشن ( 5 ) و كسى كه به عاريت بخواهد بر نشستن را ( 6 ) و شتر شير دار بدهد روزى چند تا درويشان به شيرش منتفع شوند ، اين دليل وجوب نكند ، چه لفظ حق هم در واجب هم در سنّت به كار دارند .
دگر اين خبر كه روايت كردند ، كه رسول - عليه السّلام - گفت :
نسخت الزّكوة كلّ صدقة
، معنى آن است كه : وجوب زكات ( 7 ) وجوب صدقاتى كه پيش از زكات بود منسوخ كرد ، و اجماع امّت است كه زكات ، استحباب و ندبى صدقه منسوخ نكرد ، پس اين جمله دليل است بر آن كه اين دادن بيرون زكات است و واجب نيست .
و اما گمان آنان كه پنداشتند كه هر چه در اين آيت هست واجب است ، اين گمانى باشد بىحجّت و دعوى بىبيّنت ، براى آن كه اجماع است كه بيرون از زكات كسى را بنده خريدن و آزاد كردن ، و مكاتب را معاونت كردن ، و چيزى به فقير و مسكين دادن ، نه بر وجه زكات و مهماندارى كردن ، اين هيچ واجب نيست ، پس اين دعوى را وجهى نبود .
قوله : * ( وَأَقامَ الصَّلاةَ ) * ، « لام » جنس است ، مشتمل بود بر ( 8 ) واجب ( 9 ) و مندوب ( 10 ) . و اسم « صلاة » شامل ( 11 ) بود و متناول هم ( 12 ) فريضه را و هم سنّت را . امّا زكات اگر چه
هامش
( 1 ) . مج : نيست .
( 2 ) . فق ، مر : قال .
( 3 ) . وز ، لب ، فق ، مب ، مر : آنگه .
( 4 ) . آج ، لب ، فق ، مب : سيحة ، آج در حاشيه و به خط مرحوم بهار آمده است : در حديث مباركه اين دو كلمه « و سيحة سمينها » كويا غلط است و معنى ندارد و از قرار ترجمه حديث شايد چنين باشد كه : و سمحة لبنها . حرّره ملك الشعراء غفر له .
( 5 ) . مج : كشف ، آج ، آبستى ، لب ، فق ، مب ، مر : كشتن ، با توجّه به نسخهء وز ، تصحيح شد .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها : بدهد .
( 7 ) . مج ، وز : با تكرار « زكات » .
( 8 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر آن كه .
( 10 - 9 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر بود .
( 11 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : واجب .
( 12 ) . وز : ندارد .