باللَّه ، چون هر يكى از نماز و زكات و صدقات و اعمال صالحه هر يكى ايمان باشند ، و بهرى بر بهرى ( 1 ) معطوف ، به هر يكى يك بار تكرار ايمان باشد ، و اين ظاهر الفساد است ، و اخبارى كه در اين باب روايت كردند محمول بود بر كمال ايمان و فضيلت ايمان .
آنگه حق تعالى ( 2 ) پس از ايمان به خود گفت كه : ايمان دارد به قيامت از بعث و نشور و حساب و كتاب و ثواب و عقاب ، براى آن كه اين همه الطاف بود كه او را به طاعت نزديك كند و از معصيت دور كند .
* ( وَالْمَلائِكَةِ ) * ، « لام » استغراق جنس است ، به جملهء فريشتگان ايمان دارد كه ايشان بندگان خدااند - بندگانى گرامى - چنان كه گفت : بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ ( 3 ) ، خلاف آن كه مشركان گفتند : ايشان دختران خدااند ، و خلاف آن كه جهودان گفتند : كه ما دشمن جبريلايم و به دو ايمان نداريم ، تا ايمان به فريشتگانى كه رسولانند در آن ميان باشد و تصديق آنچه ايشان آوردند ( 4 ) .
* ( وَالْكِتابِ ) * ، گفتهاند : « لام » ( 5 ) جنس است تا جملهء كتابها در تحت او شود . و گفتهاند : تعريف عهد است ، و مراد قرآن است كه ناسخ است جملهء كتابها را ، و كتابها به او منسوخ است .
* ( وَالنَّبِيِّينَ ) * ، « لام » تعريف جنس است به جملهء پيغامبران .
آنگه ذكر عمل صالح كرد و عبادت ابدان و اموال بگفت : * ( وَآتَى الْمالَ ) * ، و مال بدهد ، * ( عَلى حُبِّه ) * ، بر دوستى او .
خلاف كردند در آن كه ضمير راجع با كى است ، بعضى گفتند : راجع با مال است ، و « على » به معنى « مع » است ، چنان كه گويند : فلان على صغر سنّه يقول الشّعر ، اى مع صغر سنّه . مال بدهد با آن كه مال دوست دارد .
و قولى ديگر آن است كه : ضمير راجع است [ 205 - ر ] با نام خداى تعالى ، اى على حبّ اللَّه ، و اين هر دو وجه گفتهاند في قوله : وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّه ( 6 ) . . . ،
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : و بعضى بر بعضى .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها جلّ جلاله .
( 3 ) . سورهء انبياء ( 21 ) آيهء 26 .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها : آورند .
( 5 ) . وز ، دب ، آج ، لب استغراق .
( 6 ) . سورهء دهر ( 76 ) آيهء 8 .