تكذيب ايشان را اين آيت فرستاد و باز نمود كه : اين بر نيست ، براى آن كه اين منسوخ است به توجّه به كعبه .
قتاده و عبد اللَّه عبّاس گفتند : آيت پيش از ايجاب فرايض آمد و تحديد ( 1 ) حدود شرع از نماز و زكات ( 2 ) ، و در بدايت اسلام مرد به اين قدر بارّ بودى كه به خداى و رسول ايمان آوردى ، چون خداى تعالى حدود و احكام شرع بنهاد ، گفت : برّ اين بس نيست كه جهودان و ترسايان بر آنند ( 3 ) تا حدود و احكام شرع به جاى نيارند از آنچه در آيت شرح داد تا صادق و متّقى و بارّ باشند .
حمزه و حفص خوانند : * ( لَيْسَ الْبِرَّ ) * ، به نصب « برّ » بر آن كه خبر « ليس » باشد .
و * ( أَنْ تُوَلُّوا ) * ، اسم ليس باشد . و باقى قرّاء خوانند : ليس البرّ ، به رفع « را » بر آن كه او اسم باشد ، و * ( أَنْ تُوَلُّوا ) * ، به جاى خبر و مانند قراءت حمزه ( 4 ) ، قوله تعالى : ما كانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا ( 5 ) . . . ، و قوله تعالى : فَكانَ عاقِبَتَهُما أَنَّهُما فِي النَّارِ خالِدَيْنِ فِيها ( 6 ) . . . ، در باب تقديم خبر بر اسم .
مجاهد و ضحّاك و عطا و سفيان گفتند : سبب نزول آيت آن بود كه مردى بيامد و رسول را - عليه السّلام - گفت [ 204 - ر ] : يا رسول اللَّه ! ما البرّ ؟ برّ چه باشد ؟
خداى تعالى اين آيت فرستاد ، و اين آنگه بود كه قبله هنوز قرار نگرفته بود ، و ( 7 ) هر كجا كه خواستندى روى فراز كردندى لقوله تعالى : فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْه اللَّه ( 8 ) . . . ، باز نمود كه اين قدر عبادت كه شما مىكنى گاه متوجّه به مشرق و گاه به مغرب در باب برّ كفايت نيست ، گفت : * ( لَيْسَ الْبِرَّ ) * ( 9 ) * ( أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ ) * ، « ان » مع الفعل در تأويل مصدر است ، و برّ به « لام » تعريف معرفت ( 10 ) است و مصدر به اضافت با ضمير ، و چون دو معرفت در كلام جمع شود ، تو مخيّر باشى هر كه را خواهى به اسم توانى كرد و هر كه را خواهى به خبر ، براى آن اين دو قراءت بر عكس يكديگر رواست .
هامش
( 1 ) . وز ، مر : تجديد .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : و روزه .
( 3 ) . مج ، وز : برّاند .
( 4 ) . مج و .
( 5 ) . سورهء جاثيه ( 45 ) آيهء 25 .
( 6 ) . سورهء حشر ( 59 ) آيهء 17 .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها مردم .
( 8 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 115 .
( 9 ) . كذا : در اساس ، فق ، مر : البرّ .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها : معرّف .