* ( ذلِكَ بِأَنَّ اللَّه ) * ، اى ذلك العذاب ، اين عذاب بر ايشان براى آن است كه من ، كتاب ، يعنى توريت به حق فرو فرستادم ، ايشان اختلاف كردند در آن . آنگاه اين اختلاف كه گفتيم بيفگند براى آن كه ذكر اختلاف خواست آمدن در عقب او كه :
* ( وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ ) * .
و بعضى دگر گفتند : * ( ذلِكَ ) * ، اين عذاب براى آن است كه ( 1 ) فرستادم يعنى توريت و انجيل ، ايشان پنهان باز كردند و لكن اين لفظ « فكتموه » بيفگند اعتماد بر آن كه از پيش گفته بود : * ( إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلَ اللَّه ) * ( 2 ) * ( ) * .
قولى دگر آن است كه : اين كفر و رقم كفر بر ايشان براى آن است كه ، پس « ذلك » اشارت بود به كفر ايشان ، او مبتداست و خبر او محذوف [ 202 - ر ] و تقدير آن كه : ذلك حاصل لهم كائن .
بعضى دگر گفتند : * ( ذلِكَ بِأَنَّ اللَّه نَزَّلَ الْكِتابَ ) * ، اى اخبر ( 3 ) فى الكتاب بأنّهم لا يؤمنون و يموتون على كفرهم ، اين به آن است كه خداى خبر داد كه ايشان ايمان نيارند ، و خبر ( 4 ) خداى از « علم بود ، و علم تبع معلوم باشد على ما هو به ( 6 ) ، و اين نيز وجهى لطيف است .
آنگه گفت : آنان كه در كتاب يعنى در توريت خلاف مىكنند ، * ( لَفِي شِقاقٍ ) * .
بعضى گفتند : لفي فرقة ، ايشان در فرقتى و جدايىاند دور ، يعنى عظيم . و گفتهاند :
لفى اختلاف ، ايشان در اختلاف اقوال و اهواءاند . و گفتهاند : مراد به « كتاب » قرآن است ، و آنان كه مخالفان آنند در اختلافىاند و اقوالى متباين ، يكى مىگويد : سحر است ، و يكى مىگويد : شعر است ، و يكى مىگويد : كهانت است ، و يكى مىگويد :
اعجميى ( 7 ) مىآموزد او را ، يكى مىگويد : اساطير اوّلينان ( 8 ) است .
ابو مسلم گفت : * ( إِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا ) * فيه ، اى اختلفوه ، يعنى توارثوه خلفا عن سلف ، آنان كه توريت ( 9 ) به ميراث برگرفتهاند خلف از سلف ، كما قال تعالى :
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها من كتاب .
( 2 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 159 .
( 3 ) . وز : اخبرنى .
( 4 ) . مج ، وز : جز .
( 5 ) . مج : در .
( 6 ) . آج ، مر : هو به ، ديگر نسخه بدلها : هويه .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها : اعجمى .
( 8 ) . مر : پيشينيان .
( 9 ) . مج ، وز ، مر : به ورثه .