كه آنچه در زمين است [ 195 - پ ] يا صلاحيت خوردن ندارد ( 1 ) يا حرام است ( 2 ) ، پس از آن ، آنچه حلال پاك است ، حق تعالى اطلاق كرد ، و نصب « حلالا طيّبا » بر حال است از مفعول به .
* ( وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ ) * ، شيبه و نافع و عاصم و حمزه و اعمش خواندند :
« خطوات » در همهء قرآن به تسكين ( 3 ) « طا » ، و كسائى و ابن عامر و ابو جعفر خوانند به ضمّ « خا » و « طا » و همزه از پس « طا » و چون به همزه خوانند خطأة فعله باشد من الخطاء و الخطيئة . و آن كس كه « خطوه » به « واو » خواند من « خطوه » اسم باشد ، و « خطوة » فرجهء ما بين القدمين باشد . و خطوه مصدر باشد من خطوت يعنى از پس خطاهاى شيطان مروى ، بر قراءت آن كس كه به همزه خواند ، يا ( 4 ) بر پى گامهاى شيطان مروى .
عبد اللَّه عبّاس گفت : مراد به « خطوات » اعمال اوست ، يعنى اقتدا به شيطان مكنى . مجاهد و قتاده و ضحّاك گفتند : خطيئات شيطان خواست . سدّى و كلبى گفتند : مراد طاعت شيطان است . مؤرّج گفت : مراد آثار شيطان است . عبد اللَّه عبّاس گفت : سوگند و نذر در حال خشم از جملهء خطوات شيطان است .
* ( إِنَّه لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ ) * ، كه او شما را دشمنى آشكار است ، و دشمنى شيطان با آدمى قديم است و موروث ( 5 ) از عهد آدم : وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ( 6 ) . . . هر كجا ذكر شيطان رفت او را به دشمنى نام برد : إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوه عَدُوًّا ( 7 ) . . . ، أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّه لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ ( 8 ) .
و « أبان » هم لازم باشد و هم متعدى ، يقال : أبان الشّىء اذا تبيّن ، و أبان اذا اظهر ، و در آيت هر دو محتمل است : « عدو مبين » ، اى ظاهر و قيل : مبين مظهر للعداوة ( 9 ) .
هامش
( 1 ) . كذا در اساس و ساير نسخه بدلها ، بجز مر : دارد .
( 2 ) . مج ، وز ، آج ، لب يا حلال .
( 3 ) . مر : سكون .
( 4 ) . اساس : تا ، با توجّه به نسخه بدلها تصحيح شد .
( 5 ) . مج ، دب : مورث .
( 6 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 36 .
( 7 ) . سورهء ملائكه ( 35 ) آيهء 6 .
( 8 ) . سورهء يس ( 36 ) آيهء 60 .
( 9 ) . مج ، وز ، آج ، لب ، فق انّما يأمركم للعداوة .