از پس « فا » براى چه كرده است ؟ جواب آن است كه گوييم : در لفظ اگر چه « لو » آورد ، مراد « ليت » است ، براى آن كه كلام متضمّن معنى تمنّاست . آنگه « فا » به جواب ( 1 ) ليت آورد ، و « فا » در جواب شش چيز عمل نصب كند : امر و نهى و استفهام و جحد و عرض و تمنّى . و چون « لو » و « ليت » متقارب المعنىاند ، « لو » به جاى « ليت » نهاد ، و روا بود كه جواب « لو » محذوف بود چون كلام را در او معنى تمنّى هست « فا » بياورد ، و آنگه تمام كلام و فايده در تقدير جواب « لو » بود چنان كه : * ( لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا ) * ، لكان امرا جيّدا .
آنگه حق تعالى باز نمود كه من روزگار ايشان و رنج ايشان را به حسرت ايشان چگونه كنم ، * ( كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّه ) * ، چنين باز نمايد خداى - عزّ و جلّ - اعمال ايشان بر ايشان ( 2 ) حسرت شده .
بعضى مفسّران گفتند : مراد اعمال صالح ( 3 ) است كه ايشان [ 193 - پ ] ضايع كرده باشند ، يعنى عمل ناكرده كه چرا نكردند بر ايشان حسرت شود .
سدّي گفت : مراد آن است كه روز قيامت درجات و منازل ايشان در بهشت به ايشان نمايند ، و گويند : اين منازل و مساكن شما ( 4 ) خواست بودن اگر ايمان مىداشتيد و عمل صالح مىكرديد ، ايشان نزد ( 5 ) آن حسرت خورند .
ربيع گفت : مراد اعمال قبيح ايشان است كه بر آن حسرت خورند كه چرا كردند و بدل آن طاعت نكردند . ابن كيسان گفت : مراد آن اميد است كه ايشان در معبودان خود بسته باشند ( 6 ) به شفاعت كه : هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّه ( 7 ) . چون كار بر خلاف مراد بينند آن ( 8 ) عمل بر ايشان حسرت شود .
بعضى دگر گفتند : اعمالى كه ايشان كرده باشند و اميد در آن بسته ، و گمان برده كه آن ( 9 ) طاعت و قربت و عبادت است ، چون ذبايح كه براى اصنام كشند و
هامش
( 1 ) . وز ، مب ، مر : لجواب .
( 2 ) . آج ، لب ، فق ، مب پر ، مر بر .
( 3 ) . دب ، آج ، مر آن .
( 4 ) . مر را .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : عند .
( 6 ) . مر : بسته بودند .
( 7 ) . سورهء يونس ( 10 ) آيهء 18 .
( 8 ) . مج : كردند .
( 9 ) . مج ، وز : از .