قادرى كند ، و عالمى و قادرى دليل حيّى و موجودى كند ، و وقوع اين افعال بر اين وجوه دون ديگر وجوه ، دليل مريدى و كارهى كند و آن كه او حىّ است ، [ 190 - ر ] و آفات بر او روا نيست ، و اين اشيا مدرك است دليل مدركى كند ، و آن كه اين افعالى است كه قادر به قدرت بتواند كردن ( 1 ) ، چه اجسام و الوان و طعوم و ارائيح است ( 2 ) ، دليل آن كند كه فاعلش مخالف اشياء است ، حاصل است بر صفت الهيّت كه بدان مخالف است ذوات را ، پس علم به ذات و صفات او به نظر در اين آيت گشايد ، و رسول - عليه السّلام - گفت :
ويل لمن قرأ هذه الاية فمج ( 3 ) بها
، واى بر آن كس كه اين آيت بخواند و بيندازد آن را ، يعنى تفكّر نكند در او و معتبر نگردد به دو .
قوله : * ( وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّه أَنْداداً ) * ، وجه اتّصال آيت به آيت متقدّم آن است كه : حق تعالى چون ذكر توحيد و ادلَّهء او بكرد و باز نمود كه در اين آياتى و دلالاتى هست آن را كه عقل كار بندد ، بگفت كه : در مردمان كسهااند كه عقل كار نبندند و با خداى تعالى انداد و امثال فرود آورند ( 4 ) . و « انداد » جمع « ندّ » بود ، و « ندّ » هم مثل بود و هم ضدّ - چنان كه بيان كرديم پيش از اين .
قتاده و مجاهد و ربيع و ابن زيد گفتند : بتانند كه ايشان بدون خداى مىپرستيدند ، و سدّى گفت : مراد سادات و كبراى ايشانند . * ( يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّه ) * ، اى يطيعونهم في معصية اللَّه كطاعة اللَّه ، طاعت ايشان مىدارند در معصيت خداى ، چنان كه طاعت خدا دارند ، و مراد نه آن است كه چنان كه طاعت خدا دارند ايشان ، كه ايشان كافرند طاعت خدا ندارند ، مراد آن است كه : يحبّونهم كحبّ المؤمنين اللَّه ( 5 ) ، و فاعل را حذف كرده است و اضافت مصدر كرده با مفعول ، چنان كه گويند :
بعت غلامى كبيع غلامك ، اى كبيعك غلامك ، و كما قال تعالى : لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ ( 6 ) ، و المعنى بسؤاله نعجتك ، قال الشّاعر :
و لست مسلَّما ما دمت حيّا
على زيد بتسليم الامير
هامش
( 1 ) . مج ، وز : نتواند كردن ، دب ، لب ، فق ، مب ، مر : نتوان كردن .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مج ، وز عبارت : « و اراييح است » را ندارد .
( 3 ) . اساس : مجّ ، با توجّه به مج و اتّفاق نسخه بدلها ، تصحيح شد .
( 4 ) . دب : فرو آرند .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : ندارد .
( 6 ) . سورهء ص ( 38 ) آيهء 24 .