جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ قَراراً ( 1 ) . . . ، و : جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ بِساطاً ( 2 ) ، [ و ] ( 3 ) : جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ مَهْداً . . . ( 4 ) ، و : أَ لَمْ نَجْعَلِ ( 5 ) الأَرْضَ كِفاتاً ، أَحْياءً وَأَمْواتاً ( 6 ) .
آنگه آسمان را سقف ما كرد و آن را به ماه و آفتاب و ستارگان بياراست ، آفتابى كه جرمش از ما دور است و الَّا ما را بسوختى به فرط حرارت ، و شعاعش نزديك است تا به ضياء و حرارت او بر وجه انتفاع منتفع مىباشيم .
و ماه را بر وجهى نهاد كه ما بدان عدد سال و ماه مىدانيم براى منافع دينى و دنياوى ، و ستارگانى سيّاره هفت در دوازده ( 7 ) به حسابى مقدّر براى اعتبار و انتفاع ، و آن ديگران براى زينت ، چنان كه گفت : إِنَّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةٍ الْكَواكِبِ ( 8 ) ، و بعضى ديگر از آن به رجوم شياطين كرد ، چنان كه گفت : وَجَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطِينِ ( 9 ) .
آنگه وجه دلالت از او آن كه : چون ما نظر كنيم در اختلاف احوال او ، ما را دليل باشد بر حدوث او ، و حدوث او ما را دلالت باشد بر احتياج او به محدثى قادر ، چه از عاجز فعل درست نيايد ، [ 188 - ر ] و عالم چه از جاهل فعل به اين احكام و اتّساق درست نيايد ، و همچونين احوال و احكام اين افعال دليل باشد بر صفات او يك يك . آنگاه آن را بر داشته است بىعمادى از زير و علاقه اى از بالا ، لا بدّ آن را مسكّنى بايد كه آن را تسكين دهد ، چه اگر همهء عالم جمع شوند تا سنگى معلق در هوا بدارند بىعمدى يا علاقه اى نتوانند . پس اين دليل باشد بر آن كه دارندهء اين و آفرينندهء اين به خلاف ديگر موجودات است .
هامش
( 1 ) . سورهء مؤمن ( 40 ) آيهء 64 .
( 2 ) . سورهء نوح ( 71 ) آيهء 19 .
( 3 ) . اساس : ندارد ، از دب افزوده شد .
( 4 ) . سورهء طه ( 20 ) آيهء 53 و زخرف ( 43 ) آيهء 10 ، اساس و همهء نسخه بدلها بجز مر : الارض مهادا ، با توجّه به نسخهء مر ، و ضبط قرآن مجيد تصحيح شد ، نيز احتمال دارد كلمهء « مهادا » كه در اساس و اغلب نسخه بدلها آمده است ، ضبط قراءت ديگرى بوده باشد از « مهدا » ، و گر نه لفظ « مهادا » تنها يك بار در قرآن مجيد و در سورهء نبأ ( 78 ) آيهء 6 : * ( أَ لَمْ نَجْعَلِ الأَرْضَ مِهاداً ) * به كار رفته ، و شايد هم كه مراد نقل اين آيه بوده است .
( 5 ) . اساس : و جعل لكم ، با توجّه به نسخهء مج و ضبط قرآن مجيد تصحيح شد .
( 6 ) . سورهء مرسلات ( 77 ) آيهء 25 و 26 .
( 7 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر برج .
( 8 ) . سورهء صافّات ( 37 ) آيهء 6 .
( 9 ) . سورهء ملك ( 67 ) آيهء 5 .