داده است . و اصمّ گفت : شعائر ( 1 ) ، اعلام بود . بر اين وجه تقدير محذوفى نبايد كردن ، يعنى اين دو كوه از جملهء مواضع عبادت خداست - جلّ - جلاله - و بر آن وجوه مقدّم كه گفتيم ، تقدير حذف مضاف بايد كردن تا معنى مستقيم شود .
اكنون مفسّران در سبب نزول آيت خلاف كردند :
عبد اللَّه عبّاس گفت : سبب نزول آيت آن بود كه در جاهليّت دو بت بود : يكى را نام « اساف » ، يكى را نام « نائله » . يكى بر صورت مردى ، يكى بر صورت زنى .
اساف بر صفا و نائله بر مروه . و اهل كتاب گفتند : آن مردى و زنى بودند كه در خانهء كعبه زنا كردند ، خداى تعالى ايشان را با ( 2 ) سنگ كرد ، ايشان را بياوردند و بر اين كوهها بنهادند تا خلقان ببينند و اعتبار ( 3 ) گيرند . چون روزگار ( 4 ) بر آمد ، مشركان پنداشتند كه آن براى عبادت نصب كردهاند . چون سعى كردندى از ميان صفا و مروه ، دست در ايشان ماليدندى . و تقرّب كردندى . چون اسلام آمد ، و خانهء كعبه از بتان پاك كردند ، بتان را نيز بشكستند . پس مسلمانان از ميان صفا و مروه سعى نمىكردند كه گمان چنان بردند ( 5 ) كه از سنّت جاهليّت است و نوعى شرك مىشناختند . خداى تعالى آيت فرستاد : * ( إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّه ) * .
سدّي گفت : سبب نزول آيت آن بود كه ، در جاهليّت اهل مكه آواز جنّيان شنيدندى از ميان صفا و مروه . پس كس طواف نكردى آن جا . چو ( 6 ) اسلام آمد ، رسول - عليه السّلام - سعى مىكرد آن جا . گفتند : يا رسول اللَّه ! ما هرگز سعى نكردمانى اين جا كه اين جاى ديوان است ، و اين عمل بت پرستان ( 7 ) . خداى تعالى آيت فرستاد و بيان كرد كه : سعى كردن آن جا از جملهء عبادت و اركان حجّ است .
قتاده گفت : اهل تهامه از ميان عرب آن جا سعى نكردندى ، خداى تعالى آيت فرستاد .
مقاتل بن حيّان گفت : كس از عرب آن جا طواف نكردى الَّا حمس ، و ايشان
هامش
( 1 ) . مج اللَّه .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مج ، وز : ندارد .
( 3 ) . مب ، مر : عبرت .
( 4 ) . مر : روزگارى .
( 5 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : چنان برده بودند .
( 6 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : چون .
( 7 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر است .