مشعر آمد و به موقف بايستاد . آنگاه به منا آمد و سنگ بينداخت و مناسك تمام كرد و بازگشت و اسماعيل را آن جا رها كرد ، و او با شام شد و آن جا وفاتش بود - صلَّى اللَّه عليه و على جميع انبياء اللَّه و رسله .
آنگه دعا كرد كه * ( وَتُبْ عَلَيْنا ) * ، بار خدايا توبه ما بپذير . و بيان كرديم كه توبهء پيغامبران بر سبيل خضوع و خشوع و انقطاع با خداى بود ، و غرض تحصيل ثواب ، چه ايشان را گناهى نبود كه به توبه ساقط شود .
محمّد جرير گفت : اصل توبه رجوع باشد من مكروه الى محبوب ( 1 ) ، از اين جا بود توبه بنده با خدا از معاصى ، و توبه خداى بر بنده ( 2 ) كه رجوع كند به او از عذاب با رحمت .
و اصمّ گفت كه : ممكن باشد كه توبه راجع باشد با ذرّيت او كه ايشان معصوم نبودند ، و در آيت ذكر فرزندان رفت * ( وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ ) * ، و اين وجه قريب است .
آنگه ثناى خداى گفتند : * ( إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ) * ، تو خداوندييى ( 3 ) كه قبول توبه بكنى از تايبان و بر ايشان رحمت كنى ، و در آيت دليل است بر آن كه خداى تعالى متفضّل است به قبول توبه براى آن ( 4 ) كه رحيم با توّاب مقرون بكرد ، چه اگر واجب بودى به خلاف اين بودى كه فاعل واجب را نگويند رحمت مىكند به كردن واجب ، و نيز در دعا گفتند : * ( رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ ) * ، اين دعا خاصّ ( 5 ) است ايشان را به فرستادن رسول ما - صلَّى اللَّه عليه و آله - و اين آن است كه رسول - عليه السّلام - گفت :
انا دعوة ابي ابرهيم و بشرى عيسى .
در روايت خالد بن معدان الكلاعىّ آمد كه : جماعتى از صحابه ، رسول را گفتند - عليه و إله السّلام :
اخبرنا عن نفسك ، فقال : انا دعوة ابي ابرهيم و بشرى عيسى .
عرباض بن سارية ( 6 ) السّلميّ گفت : از رسول - عليه السّلام - شنيدم كه مىگفت :
هامش
( 1 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : الى المحبوب .
( 2 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر آن بود .
( 3 ) . مج ، وز ، دب ، آج ، لب ، فق : خداوندى .
( 4 ) . مج ، وز را .
( 5 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : دعاى خواصّ .
( 6 ) . اساس : سابب ، با توجّه به مج و اتّفاق نسخه بدلها ، تصحيح شد .