بر ايمان ، و با آن ثبات باشد ما را بر ايمان از ما باز مگير .
ابو القاسم بلخى و ابو مسلم بحر اصفهانى ( 1 ) گفتند : معنى « جعل » در آيت حكم و تسميت است ، يعنى بر ما به اسلام حكم كن و ما را مسلمان نام كن ، چنان كه گفت : وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً ( 2 ) .
* ( وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ ) * ، هم اين دعا كه خود را كردند امّا به دوام و به ثبات و امّا به زيادت الطاف و امّا به حكم و تسميت براى فرزندان خود بكردند . و « من » تبيين را باشد ، و روا بود كه تبعيض بود . * ( وَأَرِنا مَناسِكَنا ) * ، و با ما نماى ، يعنى اعلام كن ما را مناسك حجّ ، بيانش : لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّه ( 3 ) . . . ، اى علَّمك اللَّه . و ابن كثير و رويس خوانند : « ارنا » به سكون « را » ، چنان كه شاعر گفت :
ارنا اداوة عبد اللَّه نملؤها
من ماء زمزم انّ القوم قد ظمئوا
و ابو عمرو به اختلاس خواند بين الحركة و السّكون ، و باقى قرّاء به كسر صريح خوانند : « ارنا » .
مفسّران در مناسك خلاف كردند [ 148 - ر ] ، عبد اللَّه عبّاس و حسن و قتاده گفتند : معالم الحجّ ، مراد به مناسك معالم و اركان و افعال حجّ است . مجاهد و عطا گفتند : مناسك مذابح بود ، و نسيكة گويند ذبيحة ، را يعنى آن گوسپند كه او را بكشند .
اصمّ گفت : مواضع عبادتنا . و نسك عبادت بود ، و ناسك عابد بود ، و تنسّك تعبّد بود ، چنان كه شاعر گفت :
و قد كنت مستورا كثير تنسّك
فهتكت أستاري و لم تبق لي نسكا
و گفتهاند : اصل او در لغت غسل بود ، يقال : نسك ثوبه اى غسله ، و در شرع ، اسمى بود عبادت را ، و منه قوله : إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي ( 4 ) ، اى عبادتي ، براى آن كه در عبادت غسل گناهان بود تشبيها به غسل الثّوب .
براء بن عازب گفت : رسول - عليه السّلام - روز عيد اضحى برون آمد و گفت :
هامش
( 1 ) . دب ، آج ، لب ، فق : اصفاهانى .
( 2 ) . سورهء زخرف ( 43 ) آيهء 19 .
( 3 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 105 .
( 4 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 162 .