جمله راهبان شام ، بحيرا و ديگران .
ضحّاك گفت : مراد ( 1 ) جهودانند ، يعنى آنان كه از جهودان بر رسول - عليه السّلام - ايمان آوردند از عبد اللَّه سلام و سعد عمرو ( 2 ) و تمام بن يهودا و اسد و اسيد - پسران كعب - و عبد اللَّه صوريا .
قتاده و عكرمه گفتند : مراد اصحاب رسولاند . بهرى ( 3 ) دگر گفتند : مراد جمله مؤمنانند . و بر قول اوّل مراد به « كتاب » انجيل باشد ، و بر قول دوم مراد توريت ، و بر قول سيم ( 4 ) و چهارم مراد قرآن باشد .
* ( يَتْلُونَه حَقَّ تِلاوَتِه ) * ، بهرى ( 5 ) مفسّران گفتند : مراد به * ( حَقَّ تِلاوَتِه ) * آن است كه ايشان آنچه مىخوانند به ترتيل مىخوانند با خشوع و خضوع و صفاى اعتقاد ، چنان كه حق تعالى گفت : الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّه وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ ( 6 ) - الاية .
كلبى گفت ، مراد آن است كه : يصفونه حقّ وصفه فلا يكتمون منه شيئا ، يعنى كه در اين كتابها كه مىخوانند وصف ( 7 ) و نعت محمّد - صلَّى اللَّه عليه و آله - چنان كه هست مىگويند ( 8 ) ، هيچ پنهان نمىكنند .
و عبد اللَّه مسعود گفت : يحلَّونه حلالا و يحرّمونه حراما ( 9 ) فلا يحرّفونه ، حلالش حلال مىدارند و حرامش حرام مىدارند و هيچ بنمى گردانند از آن كه هست .
حسن گفت : بر محكمش كار كنند ، و به متشابهش ايمان آرند ( 10 ) و علم آن رها كنند تا آن كس گويد كه داند .
مجاهد گفت : يتّبعونه حقّ اتّباعه ، متابعت او كنند حقّ متابعت . * ( أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِه ) * ، ايشان آنانند كه ايمان دارند به آن ، يعنى ايمان حقيقى آن باشد كه با او تلاوتى بر اين جمله باشد ، چنان كه در عقب آن آيت گفت : أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا ( 11 ) .
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها مؤمنان .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : سعيد بن عمرو .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها بجز مب : و بعضى .
( 4 ) . مج ، وز ، آج ، لب : سهام .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : بعضى .
( 6 ) . سورهء انفال ( 8 ) آيهء 2 .
( 7 ) . آج ، لب ، فق ، مب مر : و صفت .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها و .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها كما انزل .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها : دارند .
( 11 ) . سورهء انفال ( 8 ) آيهء 74 .