مقاتل گفت : ما ارسلناك عبثا به غير ( 1 ) شىء بل بالحقّ ، ما تو را به بازى نفرستاديم ، بيانش قوله تعالى : وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ ( 2 ) . . . ، و جاى دگر گفت : وَما بَيْنَهُما باطِلًا ( 3 ) . . . ، و هو ضدّ الحقّ . عبد اللَّه عبّاس گفت : بالقرآن ، دليلش قوله : بَلْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ ( 4 ) . . . ، يعنى بالقرآن . ابن كيسان گفت : بالإسلام ، دليلش قوله : وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ ( 5 ) .
* ( بَشِيراً ) * ، اى مبشّرا ، فعيل به معنى مفعّل ، يعنى بشارت دهنده اوليا را و دوستان مرا به ثواب دايم . و « بشارت » هر خبرى ( 6 ) باشد متضمّن سرور كه اثر آن بر بشره پيدا شود ، و حقيقت او در خير باشد ، و در شرّ و عذاب بر مجاز بود براى عرف را من ( 7 ) قوله :
فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ ( 8 ) .
* ( وَنَذِيراً ) * ، اى منذرا ، فعيل باشد به معنى مفعل ، ترساننده دشمنان را ( 9 ) به عقاب .
و نصب هر دو بر حال بود از مفعول . * ( وَلا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ ) * ، عبد اللَّه عبّاس گفت : سبب نزول ( 10 ) آيت آن بود كه يك روز رسول - عليه السّلام - گفت :
ليت شعرى ما فعل الله بالكفار الذين ماتوا
، كاشكى ( 11 ) من بدانستمى كه خداى تعالى با آن كافران گذشته چه كرد ، خداى اين آيت فرستاد .
مقاتل گفت : سبب نزول آيت آن بود كه رسول - عليه السّلام - گفت :
لو انزل الله بأسه باليهود لآمنوا
، اگر خداى تعالى عذاب فرستادى جهودان را ايمان آوردندى اين آيت آمد .
نافع و يعقوب و شيبه و اعرج به جزم خواندند ( 12 ) : « و لا تسئل » على النّهى ( 13 ) ، مپرس . و باقى قرّاء به رفع خواندند ( 14 ) على النّفى [ من بناء ما لم يسمّ فاعله ] ( 15 ) ، تو را نپرسند . و عبد اللَّه مسعود « و لن تسئل ( 16 ) » خواند ، نخواهند پرسيدن تو را .
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : لغير .
( 2 ) . سورهء حجر ( 15 ) آيهء 85 .
( 3 ) . سورهء ص ( 38 ) آيهء 27 .
( 4 ) . سورهء ق ( 50 ) آيهء 5 .
( 5 ) . سورهء بنى اسرائيل ( 17 ) آيهء 81 .
( 6 ) . مج ، وز : هر چيزى ، دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : چيزى .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها نحو .
( 8 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 34 ، و سوره انشقاق ( 84 ) آيهء 24 .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها : مرا .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها بجز مب اين .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها تا .
( 12 ) ، 14 . همهء نسخه بدلها : خوانند .
( 13 ) . مج ، وز ، آج ، لب ، فق ، مر : عن النّهى .
( 15 ) . اساس : ندارد ، از مج افزوده شد .
( 16 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : تسئلوا .