مفعول ، يقال : منعته كذا ، تقدير چنين است كه : منع مساجد اللَّه ( 1 ) الذّكر فيها ، [ و روا بود كه : « مساجد اللَّه » من الظَّرف المتّسع فيه باشد ، اعنى ظرفى به جاى مفعول به نهاده ، چه ( 2 ) منع بر حقيقت تعلَّق به ذاكر دارد و به ذكر ، و تقدير چنين است : و من اظلم ممّن منع الذّاكرين من ذكر اللَّه فى المساجد - و مثالهاى ظرف متّسع رفته است در اين كتاب چند جاى ] ( 3 ) ، گفت : كيست در همه جهان كه ظالمتر و ستمكارتر بود از آن كس كه منع كند بندگان خداى را كه در مساجد و خانههاى ( 4 ) خدا ( 5 ) ذكر او كنند و سعى كنند ( 6 ) در خراب و بيرانى ( 7 ) آن ، و اصل « سعى » به شتاب رفتن باشد ، يقال :
سعى في كذا و سعى الى كذا اذا اسرع فيه ، و از اين جاست السّعى بين الصّفا و المروة ، كه آن جا هروله اى باشد بين الميلين در موضعى معلوم ، آنگه شايع شد تا ( 8 ) تعاطى و اشتغال به هر كار آن را سعى خوانند . * ( أُولئِكَ ما كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ ) * ، ايشان آنانند كه نباشد ايشان را كه در آن جا شوند الَّا خايف و ترسناك .
عبد اللَّه عبّاس گفت : پس از آن كه خداى تعالى اين آيت فرستاد ، هيچ جهود و ترسا در بيت المقدّس نشد الَّا خايف و ترسان و متنكّر .
بهرى ديگر از مفسّران گفتند : اين لفظ خبر است و معنى نهى ( 9 ) ، چنان است كه حق تعالى گفت كه : * ( ما كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ ) * ، چنان كه گفت : وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّه وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَه مِنْ بَعْدِه أَبَداً ( 10 ) . . . ، و بلا خلاف معنى نهى است از ايذاء رسول - عليه السّلام - و از نكاح ازواج او ( 11 ) .
* ( لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ ) * ، « خزى » هوان و هلاك بود . قتاده گفت : خزى حربى قتل بود ، و خزى ذمّى جزيت ، عبد اللَّه بن عبّاس و مقاتل و كلبى گفتند : خزى اين قوم آن بود در دنيا كه مسلمانان شهرهاى ايشان بستدند و بگشادند از عموريّه و
هامش
( 1 ) . وز بعد .
( 2 ) . دب : چون ، لب ، فق ، مر : چو .
( 3 ) . اساس : ندارد ، از مج افزوده شد .
( 4 ) . اساس : خانها / خانهها .
( 5 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر روند .
( 6 ) . اساس : كنند ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 7 ) . فق : ويرانى .
( 8 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر در .
( 9 ) . مج ، وز ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : نهى است ، مب : نفى است .
( 10 ) . سورهء احزاب ( 33 ) آيهء 53 .
( 11 ) . مب قوله تعالى .