اعلام كرد تا مردمان بدانند و اجتناب كنند نه آن كه استعمال كنند بيان اين وجه آن است كه : خداى تعالى گفت : * ( وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ ) * ، و اين « من » زيادت است اين جا ، چنان كه گويند : ما جاءنى من احد ، گفت : كس را نياموزند تا بنگويند ( 1 ) . * ( إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ ) * ، و « فتنه » اختبار و امتحان باشد ، و براى آن فتنه و آزمايش خواند آن را كه با امتحان ماند ، براى آن كه بر وجهى بود تعليم ايشان كه هم اجتناب را صالح بود هم استعمال را ، چون قدرت و ساير آلات كه صالح بود خير و شرّ را ، گفتند : ما شما را چيزى مىآموزيم كه ممكن است و صالح هم استعمال را و هم اجتناب را ، اجتناب كنى تا نجات يا بى ، و استعمال مكنى كه پس هلاك شوى ، و ذلك قوله : * ( وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ ) * ، ما تو را فتنه و آزمايشيم ، نگر تا كافر نشوى .
آنگه چون متعلَّمان را از آن كار غرض استعمال بود نه اجتناب ، بر سبيل ذمّ و تهجين از ايشان باز گفت كه : * ( وَيَتَعَلَّمُونَ ما يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ ) * ، و اين وجهى است در تأويل آيت مطابق ظاهر و موافق ادلَّه عقل . و در اين وجه ، « ما » به معنى الَّذي بود ، و « واو » عطف بود على قوله : « السّحر » و محلّ او نصب بود ، و تقدير چنين بود كه : يعلَّمون النّاس السّحر و الَّذى ( 2 ) انزل على الملكين .
و وجه دوم در آيت آن است : كه محلّ « ما » جرّ بود عطفا على « ملك سليمان » ، و تقدير چنين بود كه : و اتّبع اليهود ما كذب به الشّياطين على ملك سليمان و على ما انزل على الملكين ، و ممتنع نبود عطف « ما » بر ملك سليمان با آن كه در ميان ايشان كلام ديگر افتاد ، براى آن كه ردّ چيزى كردن با نظير خود و آنچه به دو لايق باشد ، به دليل اوليتر بود ، بل واجب بود ، و اعتراض كلامى ديگر در آن ميانه منع نكند از عطف آن بر او ، چنان كه گفت : الْحَمْدُ لِلَّه الَّذِي أَنْزَلَ عَلى عَبْدِه الْكِتابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَه عِوَجاً ، قَيِّماً ( 3 ) . . . و معنى آن است كه : انزل على عبده الكتاب قيّما ، و لم يجعل له عوجا .
هامش
( 1 ) . مج ، دب ، آج ، لب ، فق ، مب : عبارت « و اين من . . . تا بنگويند » را ندارد .
( 2 ) . اساس : ما ، با توجّه به مج و همهء نسخه بدلها ، تصحيح شد .
( 3 ) . سورهء كهف ( 18 ) آيهء 1 و 2 .