اصول فلسفه و روش رئاليسم ( فارسي ) — صفحة 194
گرفته مىشود كه شىء در هر حال علت مىخواهد و البته لفظ شىء كه در اين نتيجه گفته مىشود معرف حال تساوى شىء است نسبت بوجود و عدم پس اگر به خود شىء نگاه نموده و نظر بوجود و عدمش نداشته باشيم در ميان دو طرف متقابل وجود و عدم واقع خواهد بود و علت است كه يكى از دو طرف وجود و عدم را رجحان فلاسفه اروپا مكتب عليت را مكانيسم اصطلاح كردهاند از آن رو كه اين مكتب جهان را به صورت يكدستگاه مكانيكى كه آلات و اجزاء مختلف وى به يكديگر پيوسته است و بطور منظم حركات مكانيكى انجام ميدهند مجسم ميسازد ولى ما بعدا خواهيم گفت كه طرز تصور ما از عليت با تصور مكتب مكانيسم كه روابط را منحصر به روابط مادى مىداند متفاوت است قانون عليت ما در بيانات خودمان اصل كلى عليت را از دو قانون ديگر فرعى كه آنها را بنام سنخيت و قانون جبر على و معلولى مىخوانيم مجزا شناختيم ولى در بيانات بسيارى از دانشمندان اين تجزيه به عمل نيامده و همين عدم تجزيه به نوبه خود موجب اشتباهات و سوء استنباطاتى شده است و احيانا ديده مىشود كه برخى از دانشمندان به قانون عليت حمله كردهاند و پس از دقت معلوم شده كه حمله آنان به اصل كلى عليت نيست بلكه به يكى از دو قانون منشعب از اصل عليت يا به ساير قوانين منشعبه از آن است هر چند دقت فلسفى ثابت مىكند كه انكار قانون سنخيت يا قانون جبر على و معلولى مستلزم انكار اصلى كلى عليت است ولى تامل در گفتار دانشمندانى كه اصل عليت را مورد حمله قرار دادهاند روشن مىكند كه نظر اين دانشمندان اعراض از اصل ارتباط و پيوستگى على و معلولى نيست بلكه منظور اعراض از نظام معين و مرتب على و معلولى است كه نتيجه قانون سنخيت است يا منظورشان اعراض از عدم جواز انفكاك معلول از علت تامه است كه مفاد قانون جبر على و معلولى است . مثلا متكلمين آنجا كه مدعى مىشوند كه موجود شاعر مريد فاعل آثار خويش است نه علت آنها دو منظور دارند يكى آنكه مىخواهند به اين وسيله نظريه معروف حكما را در ترتيب صدور موجودات از ذات بارى كه نتيجه